O‘rta asrlarda Movarounnahr fiqh maktabining yuksalishi va uning jahon ilm-faniga qo‘shgan hissasi
Islom tarixida IX–XII asrlar Movarounnahr mintaqasi uchun chinakam intellektual yuksalish — Uyg‘onish (renessans) davri bo‘ldi. Ayniqsa, bu davrda Islom huquqshunosligi — "Fiqh" ilmi misli ko‘rilmagan darajada rivojlanib, mintaqada nafaqat mintaqaviy, balki butun Islom olamining ilmiy markaziga aylandi.
Movarounnahr fiqh maktabining shaklanish omillari
Movarounnahrda fiqh ilmining gullab-yashnashiga bir qator muhim tarixiy-siyosiy va ilmiy omillar zamin yaratdi:
Ilmiy markazlarning yuzaga kelishi: Buxoro, Samarqand, Nasaf, Shosh (Toshkent) va Farg‘ona kabi yirik shaharlar ilm-fan, madaniyat va savdo markazlariga aylandi. Bu yerda yirik kutubxonalar va madrasalar faoliyat yuritdi.
Hanafiy mazhabining keng quloch yoyishi: Imom A'zam Abu Hanifa rahimahulloh asos solgan Hanafiy mazhabi Movarounnahrda chuqur ildiz otdi. Bu mazhabning jamiyatdagi urf-odatlar (urf va odat), shuningdek, aqliy dalillarga (ra'y) keng o‘rin berishi mahalliy xalqlarning turmush tarziga va hayotiy ehtiyojlariga g‘oyat mos keldi.
Davlat miqyosidagi homiylik: Somoniylar, Qoraxoniylar va boshqa sulola hukmdorlari ilm ahliga, xususan, diniy va huquqiy fanlar olib boruvchi ulamolarga yuksak e'tibor ko‘rsatib, barcha sharoitlarni yaratib berdilar.
Jahon ilm-faniga va huquqshunosligiga qo‘shgan ulkan hissasi.
Movarounnahr faqihlari qoldirgan ilmiy meros faqat islomiy masalalar bilan cheklanib qolmay, balki umuminsoniy huquqiy tafakkur rivojiga ham ulkan ulush qo‘shdi.
1. Burhonuddin al-Marg‘inoniy va uning "Al-Hidoya" asari
Farg‘ona zaminidan chiqqan buyuk hanafiy faqihlaridan biri Burhonuddin al-Marg‘inoniy (vafotlari 1197 y.) qalamiga mansub "Al-Hidoya fi sharhi bidayatil-mubtadi'" asari Islom olamida huquqshunoslikning eng nufuzli va mukammal qo‘llanmalaridan biriga aylandi.
Ilmiy e'tirof: Ushbu asarning nufuzi nafaqat Sharqda, balki G‘arbda ham tan olingan. Mustamlaka davrida ingliz tiliga tarjima qilinib, Hindistonda sud ishlarini yuritishda foydalanilgani, shuningdek, Yevropadagi ayrim huquqiy kodekslarni (jumladan, Napoleon kodeksini) tuzishda uning huquqiy tamoyillaridan ilhomlanilgani haqida tarixiy manbalarda ko‘plab e'tiroflar mavjud.
2. Abu Bakr al-Kosoniy va "Badoi'us-sanoiy'"
"Malikul-ulamo" (olimlar podshohi) unvoniga sazovor bo‘lgan Abu Bakr al-Kosoniyning (vafotlari 1191 y.) "Badoi'us-sanoiy' fi tartibish-sharoiy'" asari Hanafiy fiqhi bo‘yicha eng yirik manbalardan biridir. Bu kitobda masalalarning qiyosiy tahlili, mantiqiy asoslanishi va tizimlashtirilishi o‘rta asr huquqshunoslik ilmida yuksak cho‘qqi hisoblanadi.
3. Huquqiy amaliyot va insonparvarlik tamoyillari
Movarounnahr faqihlari huquqiy masalalarni hal etishda qattiqqo‘llik va turg‘unlikdan ko‘ra, jamiyat manfaati (maslahat), insonparvarlik va hayotiy voqelikni chuqur tahlil qilishni ustuvor qo‘ydilar. Shartnomalar huquqi, savdo-sotiq, oila-nikoh va mulkchilik munosabatlarini tartibga soluvchi mukammal huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqdilar.
Xulosa qilib aytganda, o‘rta asrlarda Movarounnahrda shakllangan fiqh maktabi o‘z davrining eng ilg‘or intellektual markazlaridan biri bo‘lgan. Bu maktab namoyandalari yaratgan asarlar nafaqat islom huquqshunosligi, balki umumjahon ilm-fani va huquq madaniyati tarixida o‘chmas iz qoldirdi. Bugungi kunda ham ushbu boy ilmiy merosni o‘rganish va uning tag zamiridagi ezgu g‘oyalarni anglash yosh avlodni ma'naviy yetuk ruhda tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Muhammad Yunus Muhammadjonov
Ta'lim muassasasi 2-kurs talabasi
