Fiqh ilmining kelib chiqishi va rivojlanishi

Fiqh lug‘atda "tushunish, chuqur anglash" ma’nosini bildiradi. Istilohda esa shariatning amaliy hukmlarini (ibodat, muomalalar, oila, jinoyat va boshqalar) batafsil dalillaridan chiqarib olish ilmi hisoblanadi. Fiqh islom ilmlari orasida musulmonlarning kundalik hayotiga eng yaqin sohadir.

1. Payg‘ambar alayhissalom davri
Bu davrda hukmlarning asosiy manbai Qur’on va Rasulullohning (s.a.v.) sunnati edi. Yangi masala chiqsa, sahobalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri Payg‘ambarimizdan so‘rab, javob olishgan. Shu sababli fiqh alohida fan sifatida shakllanmagan, hukmlar vahiy asosida bevosita berilgan.

2. Sahobalar davri
Payg‘ambarimiz vafotidan keyin islom hududi kengaydi, musulmonlar yangi xalqlar va madaniyatlar bilan uchrashdi hamda ilgari uchramagan masalalar paydo bo‘ldi. Sahobalar bunday holatlarda avval Qur’on va sunnatga, so‘ng o‘zaro maslahat (shuro) va ijmoga tayanishdi, zarur bo‘lsa ijtihod qilishdi. Hazrat Umar, Ali, Abdulloh ibn Mas’ud, Oisha, Abdulloh ibn Abbos va boshqalar fiqhning dastlabki asoschilari bo‘lishdi.

3. Tobe’inlar davri va ikki yo‘nalish
Sahobalarning shogirdlari turli shaharlarga tarqalib, ilm o‘choqlarini vujudga keltirishdi. Natijada ikki asosiy yo‘nalish shakllandi:
Hijoz (Madina) maktabi: Hadis va sahobalar amaliyotiga ko‘proq tayangan.
Iroq (Kufa) maktabi: Hadislar nisbatan kam yetib borgani sababli aqliy ijtihod (ra’y) va qiyosdan keng foydalangan.

4. Mazhablarning shakllanishi (VIII–IX asrlar)
Hijriy II–III asrlarda fiqh to‘liq ilmiy tizimga aylandi va mashhur mazhablar yuzaga keldi:
Imom Abu Hanifa (v. 767) – Hanafiy mazhabi.
Imom Molik (v. 795) – Molikiy mazhabi.
Imom Shofe’iy (v. 820) – Shofe’iy mazhabi. U fiqh usulini ilk bor tizimli bayon etgan "ar-Risola" asarini yozgan.
Imom Ahmad ibn Hanbal (v. 855) – Hanbaliy mazhabi.
Shu davrda fiqh usuli (hukm chiqarish qoidalari ilmi) ham alohida fan sifatida shakllandi.

5. Keyingi davrlar va O‘rta Osiyo
Keyinchalik olimlar mazhablar doirasida ko‘plab sharh va fatvo to‘plamlarini yaratishdi. O‘zbekiston hududida asosan hanafiy mazhabi tarqalgan. Marg‘ilonlik Burhoniddin al-Marg‘inoniyning "al-Hidoya" asari hanafiy fiqhining eng nufuzli manbalaridan biri bo‘lib, asrlar davomida madrasalarda o‘qitilgan. Moturidiy ta’limoti ham mintaqa ilmiy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatgan.

6. Zamonaviy davr
Hozirgi kunda fiqh yangi paydo bo‘layotgan masalalar (islom moliyasi, tibbiyot, texnologiya va h.k.) bo‘yicha ijtihod qilishda davom etmoqda. Turli mamlakatlarda fiqh akademiyalari va fatvo markazlari faoliyat yuritadi.

Xulosa: Fiqh vahiy asosida boshlanib, sahobalar ijtihodi bilan rivojlandi va mazhablar davrida mukammal ilmiy tizimga aylandi. U islom jamiyatining huquqiy va axloqiy hayotini tartibga solishda bugungi kungacha muhim o‘rin tutib kelmoqda.

Rahmanov Botirjon

ta'lim muassasasi talabasi