Muruvvat: Nafs sharafi va yuksak himmat falsafasi

Insoniyat tarixi davomida fazilatlar ko‘p bo‘lgan, biroq ularning ichida olijanoblikning eng yorqin dalili va ruhlarning haqiqiy ziynati — bu muruvvatdir. Muruvvat shunchaki so‘z emas, u insonning har qanday vaziyatda eng go‘zal va eng afzal yo‘lni tanlay olish qobiliyatidir.

Muruvvatning Mohiyati va Shartlari

Muruvvat — insonning o‘z nafsini nazorat qilishi va uni nuqsonlardan asrashidir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam muruvvatli insonning qiyofasini quyidagicha ta’riflaganlar:

«Kim odamlar bilan muomala qilganda ularga zulm qilmasa, gapirganda yolg‘on gapirmasa va va’da berganda va’dasiga xilof qilmasa, u muruvvati mukammal, adolati zohir bo‘lgan kishidir».

Komil muruvvatning 10 sharti:

Donishmandlar haqiqiy olijanoblikka erishish uchun quyidagi mezonlarni belgilab berganlar:

1. Iffat: Harom amallardan butkul tiyilish.
2. Poklik: Gunoh ishlardan uzoq turish.
3. Insof: Hukm chiqarishda adolatli bo‘lish.
4. Zulmga chek qo‘yish: Hech kimga nisbatan adolatsizlik qilmaslik.
5. Tama qilmaslik: O‘ziga tegishli bo‘lmagan narsaga ko‘z tikmaslik.
6. Tazyiq o‘tkazmaslik: Qo‘l ostidagilarga nisbatan kuch ishlatmaslik.
7. Mazlum tarafdori: Kuchliroq kimsaga qarshi ojizga yordam berish.
8. Asillikni tanish: Pastkashni sharaflidan ustun qo‘ymaslik.
9. Vijdon uyg‘oqligi: Oqibati yomon bo‘lgan ishlardan quvonmaslik.
10. Yaxshi nom: Nomiga dog‘ tushiradigan amallardan qochish.

Aql va Muruvvat: Ularning Farqi Nimada?

Ko‘pchilik aql bilan muruvvatni bir deb hisoblaydi. Biroq donishmandlar bu ikki tushuncha o‘rtasidagi nozik farqni shunday tushuntiradilar:

"Aql senga foydaliroq bo‘lganini buyuradi, muruvvat esa senga go‘zalroq bo‘lganini buyuradi".

Aql bizni moddiy manfaatlar sari yetaklasa, muruvvat ma’naviy go‘zallik va olijanoblikka undaydi.

Muruvvatning Ikki Ustuni: Yuksak Himmat va Nafs Sharafi

Muruvvat yo‘li mashaqqatli yo‘ldir. Unga faqat ikki buyuk kuch orqali erishiladi:

1. Yuksak Himmat (Uluvv al-himmah)

Himmat — bu insonning o‘z oldiga qo‘ygan yuksak maqsadlari. Umar ibn Xattob (r.a.) aytganlaridek: "Himmatlaringizni kichik qilmang, chunki men olijanoblikdan to‘suvchi eng katta to‘siqni himmat pastligida ko‘rdim". Himmat — baraka va ne’matlarning urug‘idir.

2. Nafs Sharafi (Sharaf al-nafs)

Sharafli nafs — odob va tarbiyani qabul qiluvchi unumdor tuproqdir. Agar insonning himmati baland bo‘lsa-yu, lekin nafs sharafi bo‘lmasa, u yozishni xohlagan ko‘rga yoki nutq so‘zlamoqchi bo‘lgan soqovga o‘xshab qoladi. Bunday inson o‘z imkoniyatlarini noto‘g‘ri baholaydi va halokatga yuz tutadi.

Xomxayollar va Omadning Aldovchi Tabiati

Insonni muruvvat yo‘lidan chalg‘ituvchi eng katta ofat — bu xomxayollardir (muna). Donishmandlar ogohlantiradilar: "Xomxayollardan saqlaninglar! Chunki ular berilgan ne’matlarning gashtini o‘g‘irlaydi".

Omad — bir bulutdir

Omad yoki kutilmagan baxt xuddi yomg‘ir bulutiga o‘xshaydi:

• U ba’zan suvga muhtoj bog‘ni chetlab o‘tib, dengizga yog‘adi.
• Agar omad sharafli nafsga duch kelsa, u barchaga manfaat keltiruvchi ne’matga aylanadi.
• Agar u pastkash nafsga duch kelsa, u ulkan baloga va kibrga sabab bo‘ladi.

Xulosa

Muruvvat — bu shunchaki axloqiy qoida emas, bu insonning o‘zligini anglashidir. Maqolani Payg‘ambarimizning ﷺ ushbu o‘gitlari bilan yakunlaymiz: "O‘z qadrini bilgan kishi halok bo‘lmaydi". O‘zligini aziz qilgan, himmati yuksak va nafsi sharafli inson qayerda bo‘lmasin, atrofiga manfaat va go‘zallik taratadi.

Ziyayev Abdulqahhor

ta'lim muassasasi o'qituvchisi