Duha surasi 5-oyatdagi balog‘at: “يعطي” fe’lining ikkinchi maf‘ulining hazfi

Kirish

Qur’oni Karim oyatlarida balog‘at  nihoyatda nozik va chuqur ma’nolarni o‘zida mujassam etadi. Shulardan biri Duha surasining 5-oyati bo‘lib, unda Alloh taolo Payg‘ambarimiz Muhammad ﷺ ga buyuk tasalli va va’da beradi:

وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى

“Albatta, yaqinda Robbing senga ato etadi va sen rozi bo‘lasan.”

Ushbu oyatda nahv va balog‘at jihatidan muhim bir masala — “يعطي” fe’lining ikkinchi maf‘uli zikr qilinmasligi — alohida e’tiborga loyiqdir.

Asosiy qism

1. “يعطي” fe’lining nahviy xususiyati

Arab tilida “أعطى – يعطي” fe’li odatda ikki maf‘ul talab qiladi:

birinchi maf‘ul: berilayotgan shaxs (bu oyatda: ك — “senga”)
ikkinchi maf‘ul: berilayotgan narsa (masalan: مالًا، خيرًا، جنةً)
Mazkur oyatda esa faqat birinchi maf‘ul (ك) keltirilib, ikkinchi maf‘ul hazf qilingan.

2. Ikkinchi maf‘ulning hazf qilinish sababi

Bu hazf oddiy qisqartirish emas, balki balog‘atning muhim uslubi bo‘lib, u:
الحذف للتعميم — umumlashtirish uchun hazf
الإبهام للتفخيم — ulug‘lash uchun noaniqlik
Agar oyatda beriladigan ne’mat aniq zikr qilinganida (masalan, “Jannat” yoki “Kavsar”), ma’no ma’lum bir doira bilan cheklanib qolgan bo‘lardi. Holbuki, oyatda bu zikr qilinmaganligi sababli ma’no kengayadi va quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

dunyoviy va oxiraviy barcha ne’matlar

moddiy va ma’naviy barcha ato etishlar

tasavvur etilgan va etilmagan barcha yaxshiliklar

Natijada, Alloh taoloning ato etishi cheksiz va mutlaq ekanligi anglashiladi.

3. “فترضى” iborasining balog‘atdagi o‘rni

Oyatning davomida kelgan:
فترضى — “bas, rozi bo‘lasan”
iborasiga e’tibor qilsak, bu natija sifatida kelmoqda. Bu esa quyidagi ma’noni mustahkamlaydi:
agar ato etiladigan narsa cheklangan bo‘lsa, to‘liq rozilik yuzaga kelmasligi mumkin
ammo ato etish mutlaq va keng bo‘lgani sababli, natijada to‘liq rozilik hosil bo‘ladi
Demak, “فترضى” iborasi ham ikkinchi maf‘ulning hazf qilinishidagi umumiylik va kenglikni tasdiqlaydi.

4. Oyatning tarixiy va ma’naviy konteksti
Ushbu oyat Payg‘ambarimiz ﷺ ga vahiy bir muddat to‘xtab qolganda, mushriklarning:
“Robbi uni tark etdi”
“Unga g‘azab qildi”
degan da’volariga javoban nozil bo‘lgan.
Alloh taolo avval:
مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى
“Robbing seni tark etmadi va yomon ko‘rmadi”
deb tasalli beradi, so‘ng esa kelajakdagi ulug‘ ne’matlarni va’da qiladi. Bu va’da aynan umumiy va cheksiz shaklda kelgani bilan yanada kuchli tasalli bo‘lib xizmat qiladi.

Xulosa

Duha surasi 5-oyatida “يعطي” fe’lining ikkinchi maf‘ulining zikr qilinmasligi Qur’on balog‘atining yorqin namunasidir. Bu orqali:

• to etishning cheklanishi oldi olinadi
• ma’no umumlashtiriladi va kengaytiriladi
• beriladigan ne’matlarning ulug‘ligi va cheksizligi ifodalanadi

Natijada oyat shunday ma’noni anglatadi:
Alloh taolo Payg‘ambariga shunchalik ko‘p va ulug‘ ne’matlar ato etadiki, u zot nihoyatda rozi bo‘ladilar.
Bu esa Qur’oni Karimning lafziy i’jozi bilan birga ma’naviy chuqurligini ham namoyon etadi.

Muhiddinov Abdulaziz

ta'lim muassasasi 2-kurs talabasi