ҚУРЪОНИ КАРИМ ТАФСИРИ...

Қуръони карим – ислом динининг асосий манбаи ва Аллоҳ таолонинг инсониятга юборган сўнгги илоҳий каломидир. Унинг маъноларини англаш, илоҳий муродни тўғри идрок қилиш ва ҳаётга татбиқ этиш масаласи ислом илмлари ичида алоҳида ўрин эгаллайди. Шу жиҳатдан Қуръонни тушуниш ва шарҳлаш билан боғлиқ илм – тафсир илми – энг шарафли ва муҳим илмлардан бири ҳисобланади.

Қуръони каримни араб тилидан бошқа тилларга таржима қилиш жараёнида унинг мазмунини тўлиқ ифода этиш масаласи кун тартибига чиқади. Уламолар таъкидлаганларидек, Қуръон таржимаси асл матннинг ўзи эмас, балки унинг маъносига қилинган шарҳ ва изоҳ ҳисобланади. Шу боис араб бўлмаган халқлар тилларидаги Қуръон таржималари аслида Қуръон маъноларининг тафсири сифатида баҳоланади.

Тафсир тушунчасининг луғавий ва истилоҳий маъноси

“Тафсир” сўзи араб тилидаги “فَسَّرَ” феълидан олинган бўлиб, луғатда “баён қилиш”, “очиб бериш”, “равшан қилиш” маъноларини англатади. Демак, тафсир – ноаниқ ёки ёпиқ маънони очиш ва уни тушунарли ҳолга келтириш жараёнидир.

Истилоҳий маънода эса уламолар тафсирни қуйидагича таърифлаганлар:

“Тафсир – инсон қудрати етгунча Қуръони каримдаги Аллоҳ таолонинг муродини ўрганадиган илмдир.”

Бу таърифда икки муҳим жиҳат мужассам: Инсоннинг билиш имконияти чекланган эканлиги; Тафсир инсоннинг ақлий саъй-ҳаракатларига асосланган илм эканлиги.

Шунинг учун уламолар: “Инсоннинг Каломуллоҳни тушуниш учун қўлидан келганича қилган ҳаракати тафсирдир”, – деганлар.

Бу таъриф тафсир илмининг динамик ва тадрижий табиатини ифода этади. Яъни инсоннинг ақл-заковати, илм даражаси ва маърифий салоҳиятига қараб Қуръон маъноларини англаш ҳам турлича бўлади.

Тафсир илмининг пайдо бўлиши

Тафсир илми Пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в) даврларидаёқ шакллана бошлаган. Зеро, Қуръон оятлари нозил бўлган пайтда, Расулуллоҳ (с.а.в): Оятларни саҳобаларга тиловат қилар эдилар; Уларнинг маъноларини ўз суннатлари билан баён қилар эдилар; Саҳобаларнинг саволларига жавоб бериб, тушунтиришлар берар эдилар.

Шу тариқа тафсир илми илк бор Пайғамбаримиз (с.а.в)нинг баёнотлари ва амалий суннатлари орқали юзага келди. Кейинчалик бу илм саҳобаларга мерос бўлиб ўтди.

Саҳобалар ва тобеъинлар даврида тафсир

Саҳобалар орасида қуйидаги зотлар тафсир илмида машҳур бўлганлар:

• Ҳазрати Абу Бакр Сиддиқ (р.а.)
• Умар ибн Хаттоб (р.а.)
• Усмон ибн Аффон (р.а.)
• Али ибн Абу Толиб (р.а.)
• Абдуллоҳ ибн Аббос (р.а.)
• Абдуллоҳ ибн Масъуд (р.а.)
• Убай ибн Каъб (р.а.) ва бошқалар.

Айниқса, Абдуллоҳ ибн Аббос (р.а.) “Таржумонул Қуръон” номи билан шуҳрат қозонган.

Тобеъинлар эса тафсир илмини саҳобалардан ўргандилар. Улар орасида ҳам кўплаб машҳур муфассирлар етишиб чиқди. Бу даврда тафсир асосан оғзаки ривоят ва нақл шаклида бўлиб, ҳали мустақил китоблар шаклида таълиф қилинмаган эди.

Тафсир илмининг ёзма босқичга ўтиши

Тафсир илмининг ёзма шаклда ривожланиши кейинги асрларда бошланди. Фазилатли шайх Муҳаммад Фозил ибн Ашур ўзларининг “Тафсир ва рижалуҳу” номли асарида таъкидлашларича, тафсир борасида биринчи мустақил китоб ёзган шахс – Абдумалик ибн Журайж (ваф. 150 ҳ.) ҳисобланади.

Унинг таълифи билан тафсир илми янги босқичга қадам қўйди. Энди тафсир фақат оғзаки ривоят эмас, балки илмий тартибга солинган ёзма мерос сифатида шакллана бошлади.

Бу даврда қуйидаги муфассирлар шуҳрат топдилар:

• Муҳаммад ибн Жарир ат-Табарий (ваф. 310 ҳ.)
• Яҳё ибн Саллам
• Абу Бакр Нисобурий ва бошқа йирик уламолар.

Айниқса, Имом ат-Табарийнинг “Жомиъул баён ан таъвили ояйил Қуръон” асари тафсир илмининг энг муҳим манбаларидан бирига айланди ва кейинги муфассирлар учун асосий илмий таянч бўлиб хизмат қилди.

Тафсир илми – Қуръони каримни тўғри англаш ва Аллоҳ таолонинг муродини билишга қаратилган шарафли илмдир. Унинг илдизлари Пайғамбаримиз (с.а.в) даврига бориб тақалади. Саҳобалар ва тобеъинлар уни оғзаки ривоят шаклида сақлаб, кейинги авлодларга етказдилар. Кейинчалик эса бу илм ёзма шаклда ривожланиб, мустақил илмий йўналишга айланди.

Қуръон маъноларини тушуниш инсоннинг илм ва ақлий салоҳиятига боғлиқ бўлгани учун тафсир илми доимо тадрижий равишда такомиллашиб борувчи илм сифатида намоён бўлади.

Шу жиҳатдан тафсир илмини ўрганиш – нафақат диний билим, балки илоҳий каломни тўғри англаш масъулияти ҳамдир.

Абдураҳманов Муҳаммадхон

таълим муассасаси ўқитувчиси