Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir at-Tobariy va u zotning tafsir ilmidagi beqiyos merosi

Islom tarixida shunday zotlar borki, ularning nomlari ilm bilan yonma-yon tilga olinadi. Ana shunday ulug‘ allomalardan biri — Imom Tabariy rohimahullohdir. To‘liq ismi Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir at-Tabariy bo‘lgan bu buyuk mufassir hijriy 224-yilda (milodiy 839) Tabariston o‘lkasida tavallud topgan. U zot yoshligidanoq ilmga chanqoq, kuchli xotira va o‘tkir tafakkur egasi sifatida tanilgan edi.

Ilm yo‘lidagi safarlari.

Imom Tabariy rohimahulloh ilm talabida ko‘plab o‘lkalarni kezdi. Ray, Bag‘dod, Basra, Kufa, Shom va Misr kabi ilm markazlarida bo‘lib, o‘z davrining mashhur muhaddis va faqihlaridan saboq oldi. Ayniqsa, Bag‘dod shahri uning ilmiy shakllanishida muhim o‘rin tutdi. U hadis, fiqh, tarix va qiroat ilmlarini mukammal o‘rgandi. Shunday keng qamrovli bilim keyinchalik uning tafsir uslubida yaqqol namoyon bo‘ldi.

Tafsir ilmidagi ulkan xizmatlari.

Imom Tabariyning eng mashhur asari — “Jome’ul-bayon ‘an ta’vili oyil-Qur’on” nomli tafsir kitobidir. Bu asar tafsir ilmining ilk va eng mukammal namunalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Unda muallif Qur’on oyatlarini izohlashda rivoyat va diroyat usullarini uyg‘unlashtirgan.

Imom Tabariy tafsir yozishda bir necha muhim tamoyillarga amal qilgan:
1. Rivoyatlarga tayanish – Oyatlarning sharhida sahobalar va tobeinlardan kelgan rivoyatlarni sanadlari bilan keltirgan.
2. Lug‘aviy tahlil – Arab tilining nozik jihatlariga chuqur e’tibor bergan, so‘zlarning ildizi va ma’nolarini aniqlab bergan.
3. Ixtiloflarni bayon qilish – Turli qarashlarni xolisona keltirib, ularning dalillarini tahlil qilgan va eng kuchli fikrni asoslab tanlagan.
4. Fiqhiy xulosalar chiqarish – Zarur o‘rinlarda oyatlardan shar’iy hukmlar istinbot qilgan.

Boshqa asarlari

Imom Tabariy faqat mufassir emas, balki buyuk tarixchi ham edi. Uning “Tarix ar-rusul val-muluk” (“Payg‘ambarlar va podshohlar tarixi”) nomli asari islom tarixining eng muhim manbalaridan biri hisoblanadi. Bu kitob ham tafsir asari singari keng qamrovli va ishonchli rivoyatlarga asoslangan.

Xulosa

Imom Tabariy o‘z umrini ilmga bag‘ishlagan, tafsir fanini mukammal bosqichga olib chiqqan ulug‘ allomadir. Uning mehnati tufayli Qur’on oyatlarini anglash yo‘lida mustahkam ilmiy poydevor yaratildi. Asrlar o‘tsa-da, uning nomi hurmat bilan tilga olinishi bejiz emas. Chunki u yozib qoldirgan meros — bu faqat kitoblar jamlanmasi emas, balki ilmga sadoqat, halollik va chuqur tafakkurning yorqin timsolidir.

Abdumutalliyev Suhrobbek 

Ta'lim muassasasi 4-kurs talabasi