МУЖОҲИД ИБН ЖАБР (р.ҳ.)НИНГ ТАФСИР ИЛМИДАГИ ЎРНИ

Тобеъинлар даври ислом илмлари, хусусан, тафсир илмининг шаклланиш ва ривожланиш босқичида алоҳида аҳамиятга эга. Бу даврда саҳобалардан мерос бўлиб қолган Қуръон илми тизимли равишда сақланиб, кейинги авлодларга етказилди. Ана шу муҳитда етишиб чиққан йирик муфассирлардан бири — Мужоҳид ибн Жабр (р.ҳ.)дир.

У нафақат саҳобалар илмини етказувчи, балки тафсир услубини шакллантирган йирик олим сифатида ислом илмий меросида муҳим ўрин тутади.

Насаби ва ҳаёти

Мужоҳид ибн Жабрнинг тўлиқ исми: Абул Ҳажжож Мужоҳид ибн Жабр ал-Маккий ал-Муқриъ ал-Муфассир ал-Махзумий, мавло ас-Соиб ибн Абис-Соиб.

У ҳижрий 21-йилида, ҳазрат Умар ибн Хаттоб (р.а.) халифалик даврида Маккада туғилган. Мужоҳид Макка муҳитида илм олган ва айниқса Қуръон илмига чуқур ихтисослашган.

Унинг “ал-Муқриъ” (қироат илми соҳиби) ва “ал-Муфассир” (тафсир илми олими) деган лаqabлари унинг Қуръон илмларидаги юқори мақомини кўрсатади.

Ибн Аббос мактаби ва илмий мероси

Мужоҳид ибн Жабр Абдуллоҳ ибн Аббос (р.а.)нинг энг машҳур шогирдларидан бири бўлган. У Қуръон тафсирини тўғридан-тўғри “Таржумонул Қуръон” деб ном олган Ибн Аббосдан ўрганган.

Ривоят қилинишича, Мужоҳид Қуръонни Ибн Аббосга уч марта хатм қилиб берган ва ҳар бир оят устида тўхтаб, унинг маъносини сўраган. Бу ҳолат унинг илмий пухталиги ва таҳқиқий услубини кўрсатади.

Унинг Ибн Аббосдан ривоят қилган тафсирлари уламолар томонидан ишончли деб қабул қилинган. Имом Бухорий “Жомеъус-саҳиҳ” асарида Мужоҳиддан кўплаб ривоятлар келтирган. Бу эса унинг илмий эътибор ва ишонч даражасини англатади.

Илмий мақоми ва уламолар баҳоси

Мужоҳид ибн Жабр ўз даврида тафсир соҳасида энг ишончли олимлардан бири сифатида тан олинган.

Ибн Ҳаббон уни: “фақиҳ, тақволи, обид ва ихлосли” деб таърифлаган.

Суфён ас-Саврий: “Агар сенга Мужоҳиддан тафсир келса, бошқасининг зарурати йўқ”, деб айтган.

Имом Шофеъий ва Имом Бухорий каби уламолар унинг ривоятларидан фойдаланганлар.

Бу баҳолар Мужоҳиднинг нафақат илмий, балки ахлоқий жиҳатдан ҳам юқори даражада бўлганини кўрсатади.

Тафсир услуби ва методологияси

Мужоҳид ибн Жабр тафсирда асосан ривоятга таянган бўлса-да, айрим ўринларда ақлий таҳлилга ҳам мурожаат қилган. Унинг тафсир услуби қуйидаги жиҳатлар билан ажралиб туради:

Саҳобалар ривоятларига таяниш;

Оятларнинг луғавий маъноларини очиш;

Амалий ҳаёт билан боғлаш;

Қисқа ва мазмунли шарҳ бериш.

Унинг тафсири ривоят ва ақлий таҳлил ўртасида муайян мувозанатни сақлаган ҳолда шаклланган.

Ақлий талқинлар ва баҳслар

Мужоҳид айрим оятларни шарҳлашда ақлий мулоҳазаларга мурожаат қилган. Масалан, “Бақара” сурасининг 65-оятидаги маймунга айланиш воқеаси ҳақидаги талқини кейинги даврларда баҳсларга сабаб бўлган.

Айрим мутааххир уламолар унинг баъзи изоҳларини мунозарали деб баҳолаганлар. Шу билан бирга, мўътазила оқими тарафдорлари унинг айрим ақлий талқинларини ўз қарашларига мос деб кўрсатишга ҳаракат қилганлар.

Бироқ эътиборли жиҳати шундаки, Мужоҳид ўз тафсирларини саҳобалардан, хусусан Ибн Аббосдан олган илмга таянган ҳолда баён қилган. Шу боис унинг асосий илмий манбаи ривоят мактаби ҳисобланади.

Илмга муносабати ва маънавий камолоти

Мужоҳид ибн Жабр нафақат муфассир, балки зоҳид ва обид сифатида ҳам танилган. У илмни фақат назарий эмас, балки амалий равишда тушуниш ва ҳаётга татбиқ қилишга интилган.

Унинг тафсирлари:

Фақат луғавий шарҳ эмас,

Фақат ақлий таҳлил эмас,

Балки ҳаётий татбиқни назарда тутган изоҳлардир.

Бу ҳолат унинг тафсирини қуруқ назария эмас, балки амалий дастурга айлантирган.

Мужоҳид ибн Жабр (р.ҳ.) тобеъинлар даврининг энг нуфузли муфассирларидан бири бўлиб, Ибн Аббос мактабининг йирик намояндаси сифатида тафсир илмининг ривожига улкан ҳисса қўшган.

Унинг илмий мероси қуйидаги жиҳатлари билан аҳамиятлидир:

Саҳобалар илмини ишончли тарзда етказгани;

Тафсир услубини шакллантиришдаги роли;

Ривоят ва ақлий таҳлил ўртасида мувозанат сақлагани;

Илм ва тақвони бирлаштирган шахс сифатида намуна бўлгани.

Бугунги кунда ҳам Мужоҳид ибн Жабрнинг тафсирий мероси илк давр тафсир мактабини ўрганишда муҳим манба ҳисобланади ва ислом тафсир илмининг тарихий тараққиётини англашда асосий ҳалқалардан бири бўлиб қолмоқда.

Абдураҳмонов Муҳаммадхон
Таълим муассасаси ўқитувчиси