Aql ne'mati
Aql — Insoniyatning Eng Yuksak Sarmoyasi: Oqillikva Axmoqlik Oralig‘ida
Dunyoda hamma narsa kamaygani sari qadri oshibboradi, ammo faqat bir narsa borki, u ko‘paygani sari insonning qiymati yuksaladi. Bu — aqldir. Qadimiymanbalarda aql shunchaki fikrlash qobiliyati emas, balki Yaratuvchi tomonidan insonga berilgan eng azizva sharafli ne’mat sifatida ta’riflanadi.
Aql Qayerda Joylashgan?
Insoniyat asrlar davomida "Aqlning maskani qayer?" degan savolga javob izlagan. Ba’zi buyuk ulamolar unimiyada deb hisoblasa, boshqalari qalbni aqlninghaqiqiy uyi deb bilishadi. Aslida esa, aql qalbdaporlovchi bir nur bo‘lib, u insonning ko‘zigako‘rinmaydigan haqiqatlarni anglashiga yordamberadi.
Ikki Xil Aql: Tug‘ma va Orttirilgan
Donishmandlar aqlni ikki turga ajratishadi:
1. Tabiiy aql: Bu har bir insonda tug‘ilishdan mavjudbo‘lgan poydevordir.
2. Tajribaviy aql: Bu hayotiy sinovlar, uzoq yillikkuzatuvlar va ko‘pni ko‘rgan kishilarningsuhbatidan shakllanadigan aql. "Keksalar — viqordaraxtlaridir," degan so‘z bejiz aytilmagan. Insonyoshi ulg‘ayib, hayot zarbalarini ko‘rgani sari uning aql charxi o‘tkirlashib boradi.
Oqil Insonning Portreti
Haqiqiy oqillik faqat ko‘p kitob o‘qishda emas, balkivaziyatga qarab to‘g‘ri qaror qabul qilishda namoyonbo‘ladi. Oqil inson:
• Yuksak martabaga erishsa ham, xuddi ulug‘vortog‘dek vazmin turadi, kichik shamollardan(maqtov yoki tanqiddan) larzaga kelmaydi.
• O‘zini keraksiz, befoyda ish va gaplardan tiya oladi.
• Har bir narsani o‘z o‘rniga qo‘yadi va o‘zimkoniyatlarini to‘g‘ri baholay oladi.
Axmoqlik — Tuzalmas Illatmi?
Axmoqlik (humq) — bu aqlning "bozorida" xaridortopilmasligi, ya’ni fikrning qadrsizlanishidir. Qizig‘ishundaki, donishmandlar axmoqlikni shunday bir darddeb atashadiki, uning yagona davosi faqat o‘limdir. Axmoq kishining belgilari juda ayon: u oqibatnio‘ylamaydi, ko‘p gapiradi, tanimagan kishisiga birdanishonadi va o‘zini hammadan aqlli deb hisoblaydi.
Birdamlik — Aql Mevali
Aqlning eng katta mevasi — bu ittifoqlikdir. Musulmonlar tarixidagi mashhur bir misoldaaytilganidek, hatto o‘zaro kelishmovchiligi bortomonlar ham tashqi xavf tug‘ilganda birlasha olishi — bu yuksak aql va donolik belgisidir.
Xulosa o‘rnida: Insonning haqiqiy boyligi uningboyligi yoki kiyimida emas, balki uning go‘zal axloqiva o‘tkir aqlidadir. Aql — bu insonni Allohgayaqinlashtiruvchi, uni dunyo va oxiratda aziz qiluvchieng buyuk nurdir.
Ziyayev Abduqahhor
Ta'lim muassasasi oʻqituvchisi
