G‘iybat va uning ko‘rinmas zararlari
Kundalik hayotimizda shunday bir jinoyat borki, unga ko‘pincha e’tiborsiz qaraymiz. U qon to‘kmaydi, birovning hamyoniga qo‘l solmaydi, ammo insonning eng qimmatli boyligi – savoblarini va obro‘sini zarracha qoldirmay yeb bitiradi. Bu illat barchamizga ma’lum va mashhur bo‘lgan – g‘iybatdir.
Islom ulamolari va mumtoz adabiyot durdonalarida bu illatning naqadar mudhish ekanligi hayratlanarli va ta’sirchan misollar bilan yoritib berilgan. Keling, g‘iybatning biz bilgan va bilmagan nozik qirralariga to‘xtalib o‘tamiz.
G‘iybat o‘zi nima: Haqiqatni aytishmi yoki tuhmat?
Ko‘pchiligimiz: "Men yolg‘on gapirmayapman-ku, bor gapni aytyapman", deya o‘zimizni oqlashga urinamiz. Aslida esa, g‘iybatning mohiyati aynan shundadir.
Payg‘ambarimiz ﷺ sahobalardan: "G‘iybat nima ekanligini bilasizlarmi?" deb so‘raganlarida, "Birodaringni o‘ziga yoqmaydigan narsa bilan eslashlaringdir", deb javob berdilar. Shunda: "Agar aytayotgan gapim birodarimda bor bo‘lsa-chi?" deyishganda, Rasululloh ﷺ qat’iy qilib: "Agar aytganing unda bo‘lsa – g‘iybat qilibsan, agar bo‘lmasa – unga bo‘hton (tuhmat) qilibsan", dedilar.
Demak, insonning ortidan uning bo‘yi pastligi, kiyimining eskigligi, kasbining pastligi (masalan, "otasi oddiy mardikor" deyish), ovqat ko‘p yeyishi yoki ko‘p uxlashini aytish ham, garchi bu ayni haqiqat bo‘lsa-da, og‘ir gunoh sanaladi.
Dengizni buzadigan so‘z va mis tirnoqlar
Biz ko‘pincha tilimizdan chiqayotgan so‘zlarning vaznini his qilmaymiz. Oysha onamiz (r.a.) bir kuni Payg‘ambarimiz ﷺ ga boshqa bir ayolning (Safiyyaning) bo‘yi pastligini nazarda tutib, "Shuning o‘zi yetarli", deb yubordilar. Shunda Rasululloh ﷺ dahshatli bir o‘xshatish qildilar: "Sen shunday bir so‘z aytdingki, agar u dengiz suviga tushsa, uning ta’mi va hidini buzib yuborgan bo‘lardi". Birgina kamsituvchi so‘z butun boshli ummonni sasitish quvvatiga ega bo‘lsa, tinimsiz qilinayotgan g‘iybatlar qalbimizni qanday holatga solyapti ekan?
Me’roj kechasida Payg‘ambarimiz ﷺ misdan bo‘lgan tirnoqlari bilan o‘z yuzlari va ko‘kraklarini yirtayotgan odamlarni ko‘rdilar. Jabroil alayhissalomdan ularning kimligini so‘raganlarida: "Bular odamlarning obro‘sini to‘kib, go‘shtini yegan g‘iybatchilardir", degan javobni oldilar.
So‘zsiz va "taqvodorona" g‘iybatlar
G‘iybat faqat til bilan qilinmaydi. Kimgadir masxara qilib cho‘loqlanib yurib ko‘rsatish, ko‘z qisib qo‘yish yoki lab burish ham ayni g‘iybatdir.
Undan ham yomoni – yashirin, "taqvodorona" g‘iybat. Masalan, birovning holi so‘ralganda, uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yomonlamasdan: "Alloh insof bersin falonchiga, bizni hayosizlikdan asrasin. Xudoga shukur, biz ularga o‘xshab zolim emasmiz", deyish. Sirtidan go‘yo duo yoki shukr bo‘lib ko‘ringan bu so‘zlar zamirida o‘zgani yerga urish va o‘zini yuqori olish yotibdi. Ulamolar buni eng ochiq va xunuk g‘iybat deb baholashgan.
Eshituvchi – jinoyat sherigi
Eng qiziq va xatarli jihati shundaki, g‘iybat qilinayotgan davrada indamay quloq solib o‘tirgan odam ham g‘iybatchi bilan teng gunohkor bo‘ladi. Agar kishi shunday holatga guvoh bo‘lsa, darhol uni to‘xtatishi, agar to‘xtata olmasa, o‘sha davrani tark etishi lozim. Tili bilan "qo‘yinglar, g‘iybat qilmanglar" desa-yu, qalbi o‘sha gaplarni eshitishdan lazzat olib tursa, mo‘tabar olimlar buni "munofiqlik" deya ta’riflashgan.
Salafi solihlar ibrati: G‘iybatchiga xurmo hadya qilish
O‘tgan ulug‘ zotlar g‘iybatning mohiyatini shu qadar teran anglashganki, ularning munosabati bugungi kun insonini hayratga soladi.
Buyuk tobe’in Hasan Basriy hazratlariga bir kishi kelib: "Falonchi sizni g‘iybat qildi", deb xabar berdi. Shunda u zot haligi g‘iybatchiga bir patnis yangi pishgan xurmo hadya qilib yubordilar. Hayron bo‘lgan odamlarga esa: "U menga o‘zining eng qimmatli narsasini – savoblarini hadya qildi. Men ham quruq qolmasdan, unga javob qaytarishni istadim", dedilar.
Ibn Muborak rahmatullohi alayh esa shunday degan ekanlar: "Agar kimnidir g‘iybat qilishim ruxsat etilganida, men o‘z ota-onamni g‘iybat qilgan bo‘lardim. Chunki tekinga o‘tib ketadigan savoblarimni olishga faqat ular haqlidirlar".
Iblis Odam alayhissalomni yerga urib, kibr bilan g‘iybat qilgani uchun Allohning la’natiga uchradi. Demak, o‘zgani yomonlash, aslini olganda, kibr va shaytoniy illatdir.
Xulosa shuki, g‘iybat zino kabi og‘ir gunohdan ham xatarlidir. Chunki Alloh O‘z haqqini kechirishi mumkin, ammo bandaning haqqini – to o‘sha g‘iybat qilingan odam rozi bo‘lmagunicha kechirmaydi. O‘zgalarning kamchiligini qidirguncha, Rabi’ ibn Xusaym aytganlaridek: "O‘z nafsimizning nuqsonlariga yig‘lash" bizni ham bu dunyoda, ham oxiratda salomat saqlaydi.
Ziyayev Abduqahhor
Ta'lim muassasasi oʻqituvchisi
