Ҳаж — тавба ва маънавий покланиш мактаби
Ислом дини инсон ҳаётини фақат ташқи ибодатлар билан эмас, балки қалб поклиги, ҳалоллик, тавба, ихлос ва инсонпарварлик билан ҳам тарбиялайди. Ана шу улуғ тарбия мактабларидан бири — ҳаж ибодатидир. Ҳаж мусулмон уммати учун шунчаки сафар ёки маросим эмас, балки Аллоҳ таолонинг буйруғига бўйсуниш, Байтуллоҳ ҳурматини улуғлаш, гуноҳлардан покланиш ва ҳаётни янгидан ислоҳ қилиш имкониятидир.
Қуръони каримда Аллоҳ таоло: “Йўлга қодир бўлган одамлар зиммасида Аллоҳ учун Байтуллоҳни ҳаж қилиш фарздир”, деб марҳамат қилган. Демак, ҳаж молиявий ва жисмоний имконияти бор мусулмон зиммасидаги улуғ фарзлардан биридир . Бу оят ҳажнинг шахсий хоҳиш ёки одат эмас, балки Аллоҳ амри эканини кўрсатади. Мўмин киши бу ибодатга оддий сафар сифатида эмас, балки Раббининг чақирувига лаббай деб жавоб бериш сифатида қарайди.
Ҳажнинг фазилати ҳақида ривоятларда улкан башоратлар келган. Манбада Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ҳаж ёки умра ниятида уйидан чиқиб, йўлда вафот этган кишига қиёматгача ҳожи ва умра қилувчининг ажри ёзилиши баён қилинган . Бу маъно ҳаждаги ниятнинг нақадар улуғлигини англатади. Чунки мўмин киши Аллоҳ йўлида қадам босса, унинг ҳаракати ҳам, нияти ҳам, машаққати ҳам зое кетмайди.
Ҳажнинг энг буюк маънавий нуқталаридан бири — Арафотдир. Матнда Арафотда вуқуф қилиш баъзи гуноҳларга каффорат бўлиши, шу куни Аллоҳнинг мағфиратидан ноумид бўлиш энг оғир ҳолатлардан экани келтирилади . Бу бизга муҳим ақидани ўргатади: мўмин гуноҳидан қўрқади, лекин Аллоҳнинг раҳматидан умидини узмайди. Ҳаж — банда ўз ожизлигини тан оладиган, қалбини Раббига очадиган, “Эй Раббим, мени кечир!” деб йиғлайдиган улкан тавба майдонидир.
Байтуллоҳ ва Каъба Исломда тавҳид рамзидир. Барча мусулмонлар қайси юртдан, қайси миллатдан бўлишидан қатъи назар, бир қиблага юзланади. Матнда Одам алайҳиссалом Байтуллоҳни қуриб битказгач, Аллоҳдан унинг ажрини сўрагани, Аллоҳ таоло эса тавоф қилган кишининг гуноҳларини мағфират қилишини ва уни аҳли тавҳид учун қибла қилганини баён қилгани келтирилади . Бу ривоятда Байтуллоҳнинг марказий маъноси очилади: у ерда инсон ўзини эмас, Раббини улуғлайди; нафсини эмас, тавҳидни марказга қўяди.
Ҳажнинг ҳақиқий самараси “мабрур ҳаж” тушунчасида намоён бўлади. Ҳадисда: “Мабрур ҳажнинг мукофоти фақат жаннатдир”, дейилгани келтирилади . Аммо мабрур ҳаж фақат маросимларни адо қилиш билан чекланмайди. Ҳасан Басрий раҳматуллоҳи алайҳдан “Мабрур ҳаж қандай бўлади?” деб сўралганда, у зот: “Дунёга зоҳид, охиратга роғиб ҳолда қайтмоғингдир”, деб жавоб берганлар . Демак, қабул бўлган ҳажнинг белгиси — инсоннинг ҳаждан кейинги ҳаётида кўринади. Унинг қалби юмшайди, гуноҳдан узоқлашади, ҳалолга интилади, охиратни кўпроқ эслайди.
Ҳаж инсонни фақат Аллоҳ билан муносабатда эмас, балки бандалар билан муносабатда ҳам тарбиялайди. Манбада Ҳасан ибн Али розияллоҳу анҳумонинг Каъбада тавоф қилиб, Мақоми Иброҳимда йиғлаб дуо қилганлари, сўнг мискинларни уйларига олиб бориб таомлантирганлари, кийинтирганлари ва уларга мол берганлари зикр қилинади . Бу воқеа ҳажнинг ижтимоий ахлоқини кўрсатади: Каъба атрофида йиғлаган кўз мискин олдида ҳам раҳмли бўлиши керак. Ибодат инсонни халқдан узмайди, аксинча, халққа раҳмли, меҳрибон ва фойдали қилади.
Шунингдек, Абдуллоҳ ибн Жаъфар розияллоҳу анҳу ҳаж вақтида қулларни озод қилиб, уларга улов ва мол берганлари келтирилади . Бу ҳажнинг саховат, озодлик, инсонийлик ва ижтимоий масъулият билан боғлиқ эканини англатади. Ҳожи киши фақат ўзининг нажотини ўйламайди; у бошқаларга ҳам яхшилик етказишни, муҳтожларни қўллашни, йўлда қолганларга ёрдам беришни ибодатнинг бир қисми деб билади.
Бироқ ҳажнинг қабул бўлишида энг муҳим шартлардан бири — ҳалолликдир. Матнда ҳаром мол билан ҳаж қилган киши ҳақида қаттиқ огоҳлантирувчи шеърий ҳикматлар келтирилади: агар молнинг манбаси ҳаром бўлса, инсоннинг ўзи эмас, балки уни олиб борган улов ҳаж қилгандек бўлиши айтилган . Бу фикр Исломнинг умумий қоидасига тўла мос келади: Аллоҳ покдир ва фақат пок нарсани қабул қилади. Шунинг учун ҳажга борувчи киши молининг манбасини, ниятини, йўлдаги ахлоқини ва қайтгандан кейинги ҳаётини ислоҳ қилиши шарт.
Ҳаждан қайтган инсон аввалги гуноҳларига қайтиб кетмаслиги керак. Матнда ҳаж қилиб қайтса-да, ҳаромдан сақланмаган, гуноҳлардан узилмаган кимсалар ҳақида танбеҳлар келтирилади . Бу танбеҳ ҳар бир мусулмон учун ибратдир: ҳаж ташқи либосни эмас, ички ҳолатни ўзгартириши лозим. Эҳром кийган инсон нафсини ҳам эҳромга киритиши, тилини ғийбатдан, кўзини ҳаромдан, қўлини зулмдан, молини ҳаромдан сақлаши керак.
Хулоса қилиб айтганда, ҳаж Исломда тавҳид, тавба, мағфират, сабр, саховат ва ҳалолликни жамлаган улуғ ибодатдир. У мусулмонни Аллоҳга яқинлаштиради, қалбини поклайди, дунёга бўлган ҳирсини камайтиради ва охиратга интилишини кучайтиради. Ҳақиқий ҳожи — Каъбани тавоф қилибгина қолмай, ҳаётини ҳам Аллоҳ розилиги атрофида айлантира олган кишидир. Мабрур ҳажнинг белгиси эса ҳаждан кейинги ислоҳ, тақво, ҳалоллик ва инсонларга меҳр-мурувват билан намоён бўлади.
Зияев Абдулқаҳҳор
таълим муассасаси ўқитувчиси
