Ҳаж ибодатининг фазилати ва «Мабрур ҳаж»нинг моҳияти
Ислом динининг бешинчи аркони бўлмиш ҳаж ибодати нафақат жисмоний ва молиявий сафар, балки банданинг ўз Парвардигори сари қиладиган энг буюк руҳий юришларидан биридир. Аллоҳ таоло Ўз Каломида: «Йўлга қодир бўлган одамлар зиммасида Аллоҳ учун Байтуллоҳни ҳаж қилиш (фарзи) бордир» (Оли Имрон сураси, 97-оят), деб бу ибодатнинг мақомини баён қилган. Қодир бўла туриб бу фарзни адо этмаслик қанчалик оғир гуноҳ бўлса, уни ихлос билан адо этишнинг мукофоти шунчалик беқиёсдир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳаж ёки умра ниятида йўлга чиқиб, манзилига етмай вафот этган кишига то қиёматга қадар ҳожининг ажри ёзилишини башорат қилганлар.
Арафот – мағфират ва покланиш мақоми
Ҳажнинг энг муҳим рукни ва моҳияти Арафотда туришдир. Инсоннинг ҳаёт давомида йўл қўйган шундай оғир хато ва гуноҳлари борки, уларга фақатгина Арафот тоғида вуқуф қилиш (туриш) ва чин дилдан тавба қилишгина каффорат бўла олади. Бу муборак кун дунёдаги энг афзал кун ҳисобланиб, бу мақомга етиб келган банда Аллоҳнинг раҳматидан умидвор бўлиши шарт. Ҳадисларда келишича, Арафотда туриб «Аллоҳ мени мағфират қилмади» деб ўйлашнинг ўзи энг катта гуноҳлардан бири саналади.
Байтуллоҳ сари талпинган ҳожиларни Маккага етиб келганларида фаришталар пешвоз чиқиб, уловдагиларга салом бериб, пиёдалар билан қучоқлашиб кўришишлари, қиёмат кунида эса Ҳажарул-асвад уни сидқидилдан силаган ҳар бир мўмин фойдасига гувоҳлик бериши бу ибодатнинг нақадар улуғ фазилатга эга эканини кўрсатади.
Салафи солиҳларнинг ҳаж ибодатидаги ибратлари
Ислом тарихида ўтган улуғ зотлар, салафи солиҳлар ҳаж ибодатига шунчаки сафар деб эмас, балки Аллоҳнинг ҳузуридаги қулчилик мақоми деб қараганлар. Уларнинг тавозеси ва саховати бугунги кун мўминлари учун улкан мактабдир.
Ҳасан ибн Али розияллоҳу анҳумонинг Иброҳим мақомида туриб: «Сенгинанинг қулчанг эшигингда турибди, хизматкорчанг эшигингда турибди, мискингинангиз эшигингда турибди», деб кўз ёш тўкишлари чин бандаликнинг олий кўринишидир. Бу улуғ зот Роббининг уйига пиёда бормасликдан ҳаё қилиб, Мадинадан Маккагача йигирма марта пиёда ҳаж қилганлари тарих саҳифаларига муҳрланган. Шу билан бирга, уларнинг мискинлар билан бирга ерда ўтириб қотган нон ейишлари ва сўнг уларни уйларига олиб бориб таомлантириб, кийинтиришлари ҳақиқий ҳожининг қалби қанчалик юмшоқ ва камтар бўлиши кераклигини англатади.
Саховат бобида ҳам салафлар беназир бўлганлар. Арафа оқшомида юзлаб қулларни озод қилиб, қурбонликлар сўйган Ҳаким ибн Ҳизом ёки ўзи пиёда юриб, ўттизта қулни озод этиб, уларни уловларга миндириб юборган Абдуллоҳ ибн Жаъфар розияллоҳу анҳу бунинг ёрқин мисолидир. Улар бу орқали Аллоҳдан ўзларини дўзах оловидан озод қилишини сўраганлар.
«Мабрур ҳаж»нинг моҳияти ва ҳалоллик мезони
Ҳажнинг энг олий чўққиси – унинг «мабрур», яъни қабул бўлган ҳаж даражасига етишидир. Ҳадиси шарифда баён қилинганидек: «Мабрур ҳажнинг мукофоти фақатгина жаннатдир».
Хўш, мабрур ҳаж қандай бўлади? Ҳасан Басрий раҳимаҳуллоҳ бу саволга: «Дунёга зоҳид (қизиқмайдиган) ва охиратга роғиб (қизиқувчи) ҳолда қайтмоғингдир», деб жуда теран жавоб берганлар. Яъни, ҳаждан қайтган инсоннинг қалбида дунёга бўлган муҳаббат камайиб, охиратга бўлган тайёргарлиги кучайиши лозим.
Шунингдек, мабрур ҳажнинг энг асосий шартларидан бири – сафарнинг ҳалол маблағ ҳисобидан амалга оширилиши ва гуноҳлардан бутунлай тийилишдир. Мутафаккир ва шоирлар ўз шеърларида ҳаромдан мол тўплаб, кейин унинг ҳисобидан ҳаж қилувчиларни қаттиқ танқид қилганлар. Абу Шамақмақ айтганидек:
«Агар манбаси ифлос мол билан ҳаж қилсанг,
Сен ҳаж қилмабсан, балки карвон (улов) ҳаж қилибди...»
Ҳалол-покиза нарсаларнигина қабул қилувчи Аллоҳ таоло ҳузурига фақат пок қалб ва пок луқма билангина бориш мумкин. Акс ҳолда, инсон узоқ сафарга бориб, турли машаққатларни чекса-да, ҳаромдан сақланмаса ёки аввалги гуноҳли ҳаётига қайтаверса, унинг ҳажи ўз моҳиятини йўқотади ва бўйнига яна янги гуноҳлар юкланган ҳолда қайтган бадавий ҳолатига тушиб қолади.
Хулоса
Ҳаж – бу шунчаки расм-русумлар ва амаллар мажмуи эмас, балки инсоннинг ички оламини тубдан ўзгартирувчи, уни фаришталар даражасига яқинлаштирувчи улуғвор ибодатдир. Одам алайҳиссалом Байтуллоҳни тавоф қилганларида Аллоҳ таолодан зурриётлари ичида ким тавҳид билан мағфират сўраса, кечирилишини сўраб дуо қилганлар ва Аллоҳ бу дуони ижобат қилган. Демак, ҳар бир мўмин бу муборак сафарга поклигу ҳалоллик, чексиз тавозе ва ўзгаларга саховат улашиш нияти билан бормоғи, қайтганида эса гўзал хулқи ва охиратга талпинган қалби билан жамиятга нур таратмоғи лозим. Валлоҳу аълам.
Зияев Абдулқаҳҳор
таълим муассасаси ўқитувчиси
