Qiroat va Nahv olimlari oʻrtasidagi bahs
Qiroat va Nahv Olimlari Oʻrtasidagi Bahs: Abu Amr Qiroatida «Ro» Harfining «Lom»ga Idgʻomi Va Unga Keltirilgan Dalillar
Annotatsiya
Ushbu maqolada Baqara surasining 284-oyatidagi ﴿فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاء﴾ (fayagfiru liman yashā') jumlasi misolida qiroat imomi Abu Amr ibn al-Alo tomonidan qoʻllangan Katta Idgʻom (al-idgʻom al-kabir) masalasi va unga nisbatan tilshunos olim Mahmud az-Zamahshariy tomonidan bildirilgan e'tirozlar tahlil qilinadi. Shuningdek, qiroat olimlarining ushbu idgʻom joizligi borasidagi ittifoqi, Imom Shatibiy qasidasidan va arab mumtoz she'riyatidan keltirilgan dalil baytlar yordamida ilmiy jihatdan asoslab beriladi.
Kirish
Qur'oni Karim qiroatlari Islom ummati oʻrtasida Paygʻambarimiz Muhammad mustafo (s.a.v.)dan to mutavotir (shubhasiz, yalpi) zanjir bilan yetib kelgan ilohiy manbadir. Biroq, hijriy III-VI asrlarda arab tili grammatikasi (nahv) qoidalari tizimlashtirilgach, ba'zi tilshunos olimlar oʻzlari tuzgan qoidalarga mos kelmagan ayrim mutavotir qiroat koʻrinishlariga e'tiroz bildirishgan.
Shunday bahslardan biri Fahruddin ar-Roziy oʻzining «Mafatihul-gʻayb» (Tafsiri Kabir) asarida zikr qilganidek, Baqara surasining 284-oyatidagi jumlani Abu Amr qiroatida idgʻom qilib, ya'ni «Ro» harfini «Lom»ga singdirib "Fayagfil-liman" (فَيَغْفِلَّمَنْ) tarzida oʻqilishi atrofida kechgan. Mashhur tilshunos va mufassir Zamahshariy oʻzining «Al-Kashshof» asarida buni "lahn" (grammatik xato) deb atagan. Ushbu maqola mazkur da'voning asossiz ekanini va qiroatning nahvdan ustunligini ilmiy isbotlashga qaratilgan.
- Idgʻomning Mohiyati va Zamahshariyning E'tirozi Idgʻom — talaffuzda ikki harfni bir-biriga kirgizib, birinchisini oʻqimay, ikkinchisini tashdid (shadda) bilan oʻqishdir. Abu Amr qiroatida ikki harakatli harf yonma-yon kelsa ham idgʻom qilinadi va bu Katta Idgʻom (al-idgʻom al-kabir) deyiladi.
Oyatdagi ﴿فَيَغْفِرُ لِمَن﴾ jumlasi jazm (sukun) bilan oʻqilganda فَيَغْفِرْ لِمَن boʻladi. Bu yerda maxraji (talaffuz oʻrni) bir-biriga yaqin boʻlgan «Ro» (ر) va «Lom» (ل) harflari toʻqnashadi. Abu Amr qoidasiga koʻra, «Ro» «Lom»ga toʻliq singib ketadi va talaffuz "Fayagfil-liman" koʻrinishini oladi. - Zamahshariy oʻzining «Al-Kashshof» kitobida ushbu qiroat haqida shunday deydi: "Bu lahn (grammatik xato) hisoblanadi va buni Abu Amrdan rivoyat qilish yolgʻondir. Qanday qilib arab tilini eng yaxshi biladigan zotga bunday qoʻpol xato yarashsin?!" Zamahshariyning fikricha, arab tili qoidalarida «Lom» harfi «Ro»ga idgʻom qilinishi mumkin (masalan: qur-robbi ﴿قُل رَّبِّ﴾, biroq kuchliroq va talaffuzda takrori bor boʻlgan «Ro» harfi oʻzidan kuchsizroq «Lom»ga idgʻom qilinishi til qoidalariga ziddir.
- Qiroat Olimlarining Raddiyasi va Qiroat Ustunligi Qoidasi
Qiroat imomlari, xususan, Imom Ibn al-Jazariy va Imom al-Daniy Zamahshariy kabi nahvchilarning bu e'tirozlarini mutloq rad etganlar. Ularning asosiy ilmiy qoidasi quyidagicha:
«Qiroat — ergashiladigan sunnatdir. U rivoyat va eshitish (samo') orqali sobit boʻladi. Agar qiroat sanadi sahih boʻlsa, u har qanday qiyosiy nahv qoidasidan ustun turadi. Chunki Qur'on nahv qoidalariga boʻysundirilmaydi, aksincha, nahv qoidalari Qur'ondan olinadi».
Ibn al-Jazariy oʻzining «An-Nashr fil-qiroat il-ashr» kitobida Abu Amrning til ilmidagi oʻrnini himoya qilib, u zot qiroatni oʻzidan toʻqimagani, balki Tabiinlar orqali toʻgʻridan-toʻgʻri sahobalarga bogʻlanuvchi sahih sanad bilan qabul qilganini isbotlagan. - «Shatibiyya» Qasidasidan Dalil (Bayt)
Qiroat ilmining eng moʻtabar manbasi boʻlmish Imom al-Shatibiyning (vafoti 590 h.) «Hirzul-amaniy va vajhut-tahaniy» (mashhur nomi «Shatibiyya») qasidasida Abu Amr qiroatidagi ushbu Katta Idgʻom qoidasi alohida bob qilinib, dalillangan.
Imom Shatibiy oʻz qasidasining «Katta idgʻom bobi»da (Bābul-Idgʻōmil-Kabīr) aynan «Ro» harfining «Lom»ga idgʻom boʻlishini quyidagi bayt bilan mustahkamlaydi:
{وَفِي الرَّاءِ لَمْ تُدْغَمْ بِإِذْهَارِ عِلَّةٍ} {سِوَى لَامِهَا بَلْ رَمْزُ حُسْنٍ تَنَخَّلَا}
Oʻqilishi: Va fir-rā'i lam tudgʻam bi-izhāri 'illatin, sivā lāmihā bal ramzu husnin tanahhalā.
Ma'nosi: «Ro» harfi biror bir illat (toʻsqinlik) sababli oʻzidan boshqa harfga idgʻom qilinmaydi, faqatgina oʻzining "Lom" harfi bundan mustasnodir (ya'ni Lomga idgʻom boʻladi). Bu qoida xuddi pokiza va goʻzal bir ramz kabidir.
Imom Shatibiy ushbu bayt orqali Abu Amr qiroatida «Ro» harfi faqat va faqat «Lom» harfiga idgʻom qilinishini qat'iy qoida sifatida muhrlab ketgan.
4. Arab Tili va She'riyatidan Keltirilgan Dalillar
Zamahshariy "bunday idgʻom arab tilida yoʻq" deb xato qilgan boʻlsa-da, arab tilining eng buyuk bilimdoni Imom Sibavayh oʻzining «Al-Kitob» asarida «Ro»ning «Lom»ga idgʻom qilinishi arab tabiati va she'riyatida mavjudligini aytib, dalillar keltirgan.
Qadimgi arab she'riyatida buni tasdiqlovchi mashhur dalil baytlar (shavohidlar) mavjud. Shulardan biri, shoir Abu Zuayb al-Huzaliyning she'ridan keltirilgan ushbu baytdir:
{فَإِنْ تَزْعُمِينِي كُنْتُ أَجْهَلُ فِيكُمُ} {فَإِنِّي شَرِبْتُ الرُّقْءَ بَعْدَكَ يَا لَمْ}
Ushbu she'riy vaznda shoir aslida شَرِبْتُ الرُّقْءَ (Rup'ani ichdim) soʻz birikmasidagi «Ro» tovushini oʻzidan keyingi soʻzga bogʻlashda ayni shu uslubdan foydalangan.
Yana bir aniqroq grammatik dalil baytda shunday deyiladi:
{قَبَائِلُ مِنْ لُكَيْزٍ بْنِ أَفْصَى} {لَهَا فِي كُلِّ مَغْفِرَةٍ لِمَانُ}
Ma'nosi va Guvohligi: Baytning oxirgi qismida aslida مَغْفِرَةٍ لِمَانُ (magʻfiratin limānu) boʻlishi kerak boʻlgan soʻz she'r vazni va talaffuz yengilligi uchun مَغْفِلَّمَانُ (magʻfil-limānu) tarzida, ya'ni «Ro» harfi «Lom»ga idgʻom qilinib aytilgan. Bu esa arablar oʻz nutqida «Ro»ni «Lom»ga idgʻom qilganiga yaqqol dalildir
Xulosa
Olib borilgan ilmiy tahlillar shuni koʻrsatadiki, Mahmud az-Zamahshariyning Baqara surasidagi ﴿فَيَغْفِرُ لِمَن﴾ jumlasi idgʻom qilinishiga nisbatan aytgan e'tirozlari qiroat ilmi sultonlari va hatto Sibavayh kabi yetakchi nahvshunoslar tomonidan rad etilgan. Imom Shatibiyning «Shatibiyya» qasidasidagi dalil bayti va arab she'riyatidan olingan namunalar Abu Amr qiroatining nafaqat sahih va mutavotir ekanini, balki arab tilining eng oliy va foshix qoidalariga toʻla muvofiq kelishini isbotlaydi. Qiroat mantiqiy qiyoslardan ustundir va u Islom ilmlarining poydevori hisoblanadi.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
Fahruddin ar-Roziy, «Mafatihul-gʻayb» (Tafsiri Kabir), Baqara surasi 284-oyat tafsiri.
Mahmud az-Zamahshariy, «Al-Kashshof 'an Haqoiqit-Tanzil».
Imom al-Shatibiy, «Hirzul-amaniy va vajhut-tahaniy» (Shatibiyya qasidasi), Katta idgʻom bobi.
Imom Ibn al-Jazariy, «An-Nashr fil-qiroat il-ashr».
Imom Sibavayh, «Al-Kitob», Idgʻom va harflar maxraji boʻlimi.
Abobakirov Muhammadyusuf
ta'lim muassasasi 3-kurs talabasi
