Birovning haqqi – og‘ir gunoh: Bugungi kunning og‘riqli nuqtalari va poraxorlik illati

Annotatsiya

Ushbu maqolada Islom shariati va ijtimoiy axloq normalarida eng og‘ir jinoyatlardan biri hisoblangan o‘zganing mulkini nohaq o‘zlashtirish, ya’ni "birovning haqqini yeyish" muammosi tahlil qilinadi. Mavzuning dolzarbligi bugungi kunda jamiyat taraqqiyotiga to‘siq bo‘layotgan korrupsiya, poraxorlik va mansabni suiiste’mol qilish illatlari misolida ochib berilgan. Maqolada Qur’oni Karim oyatlari, hadisi shariflar hamda Islom tarixidagi mashhur hayotiy voqealar (xususan, Umar ibn Abdulaziz hayotidan namuna) orqali halollik mezonlari va harom luqmaning shaxs hamda jamiyatga keltiradigan ma’naviy-iqtisodiy zararlari yoritilgan.

Kalit so‘zlar
Banda haqqi, halol luqma, poraxorlik, korrupsiya, adolat, Umar ibn Abdulaziz, jamiyat tanazzuli, ijtimoiy tengsizlik.

Insoniyat yaratilibdiki, tinch-totuv va farovon yashashning asosiy sharti o‘zaro ishonch, adolat hamda bir-birining huquqlarini hurmat qilish bo‘lib kelgan. Har qanday tuzum yoki jamiyat moddiy jihatdan qanchalik rivojlanmasin, agar unda ma’naviy asoslar, ayniqsa, o‘zganing haqiga rioya qilish tuyg‘usi yo‘qolsa, u inqirozga mahkumdir.

Islom dini insonning nafaqat e’tiqodini, balki uning ijtimoiy hayotini ham qat’iy tartibga soladi. Bu tartiblar ichida eng jiddiy chiziq bilan belgilab qo‘yilgani – boshqalarning joni, obro‘si va eng muhimi, mol-mulkiga tajovuz qilmaslikdir. Biroq bugungi moddiyatchilik va iste’molchilik madaniyati avj olgan XXI asrda "birovning haqqini yeyish" illati turli niqoblar ostida ijtimoiy hayotga suqilib kirdi. Ayniqsa, poraxorlik va mansabparastlik kabi illatlar odatiy holday qabul qilinayotgani millat kelajagi uchun ulkan xavf tug‘dirmoqda.

Qur’on va sunnatda zulm va harom luqmaning oqibati
Islom huquqshunosligida gunohlar ikki turga bo‘linadi: Allohning haqqi va banda haqqi. Alloh taolo O‘ziga qilingan shirkdan tashqari barcha gunohlarni kechirishi 
mumkinligini va’da qilgan ammo, banda haqqini o‘sha jabrlanuvchining o‘zi kechirmguncha kechirmasligini bayon qilgan.

Alloh taolo Qur’oni karimning "Baqara" surasi, 188-oyatida shunday marhamat qiladi: "Mol-mulklaringizni o‘rtalaringizda botil (nohaq) yo‘llar bilan yemangiz va bila turib odamlarning mollaridan bir qismini gunoh yo‘li bilan yeyishingiz uchun uni hokimlarga (pora qilib) uzatmangiz."

Ushbu oyati karima bugungi kunda "ish bitirish" uchun beriladigan poraning har qanday turi harom va og‘ir jinoyat ekaniga eng aniq va to‘g‘ridan-to‘g‘ri dalildir.

Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) o‘zlarining vido xutbalarida – butun ummatga qarata qilgan oxirgi vasiyatlarida ham aynan shu masalani birinchi o‘ringa qo‘ygan edilar: "Musulmonning musulmonga hamma narsasi: qoni, moli va obro‘si haromdir." *(Imom Muslim rivoyati)*

Yana bir mashhur ogohlantirishda esa poraxo‘rlik botqog‘iga botganlar haqida shunday deyiladi: "Alloh taolo pora beruvchini ham, pora oluvchini ham va ularning o‘rtasida vositachilik qiluvchini ham la’natlagan." *(Imom Ahmad rivoyati)*

Allohning la’natiga duchor bo‘lish – bu dunyoda ham, oxiratda ham baxtsizlikka yuz tutish demakdir. Harom yo‘l bilan topilgan boylikda hech qachon baraka bo‘lmaydi; u tezda sovuriladi yoki egasiga turli xastaliklar, oilaviy baxtsizliklar ko‘rinishida kulfat keltiradi.

Tarixdan ibrat: davlat chirog‘i va shaxsiy manfaat

Islom tarixida adolati va halolligi bilan "Beshinchi roshid xalifa" degan nomga sazovor bo‘lgan Umar ibn Abdulaziz hayotidan quyidagi voqea bugungi kun rahbarlari va mansabdorlari uchun ulkan ibrat maktabidir.

Bir kuni tunda xalifa Umar ibn Abdulaziz xonadonida davlat ishlariga oid hisobotlarni ko‘zdan kechirayotgan edi. Stol ustida davlat xazinasidan sotib olingan shomchiroq yonib turardi. Shu payt uning huzuriga uzoq safardan shaxsiy bir masalani gaplashish uchun yaqin do‘stlaridan biri kirib keldi.

Xalifa kelgan mehmondan: "Huzurimga davlat ishi bilan keldingmi yoki shaxsiy ehtiyojing bormi?" – deb so‘radi. Mehmon: "Siz bilan shunchaki hol-ahvol so‘rashish va shaxsiy bir muammomni maslahatlashish uchun keldim", – deb javob berdi.

Shunda Umar ibn Abdulaziz darhol yonib turgan chiroqni o‘chirdi va o‘zining shaxsiy puliga sotib olingan kichikroq shamni yoqdi. Hayron qolgan mehmon buning sababini so‘raganida, adolatli xalifa shunday javob berdi: "Siz kirganingizda yonib turgan chiroq va undagi moy xalqning puliga, ya’ni davlat xazinasidan olingan edi. Men u yorug‘likda xalqning ishini qilayotgan edim. Endi esa biz siz bilan shaxsiy ishimizni gaplashamiz. Xalqning haqqi bo‘lgan moyni o‘z suhbatimiz uchun yoqishdan Allohdan qo‘rqaman!"

Mana shu yuksak ma’naviyat va mas’uliyat tuyg‘usi sababli uning davrida yurtda poraxorlik butkul yo‘qolgan, hatto zakot berish uchun muhtoj odam topilmay qolgan edi. Bugungi kunda davlat mulkini o‘z cho‘ntagi kabi ko‘radigan, xizmat mashinasi yoki idora ashyolarini shaxsiy manfaati yo‘lida bemalol ishlatadigan har bir inson bu voqeadan jiddiy xulosa chiqarishi lozim.

Bugungi kundagi dolzarb muammolar va poraxorlik Illati

Bugun zamon o‘zgargani sayin birovning haqqini yeyish shakllari ham murakkab va niqoblangan tus olmoqda. Ulardan eng xavflilari quyidagilardir:

1. Korrupsiya va tanish-bilishchilik 
Poraxorlik – shunchaki pul oldi-berdisi emas. Bu – adolat tarozisining sinishidir. Biror oliygohga kirish imtihonida, ishga joylashishda yoki davlat buyurtmalari (tender) loyihalarida bilimli, haqli va iqtidorli nomzod qolib, puli yoki orqasida "tanishi" bor shaxsning o‘tib ketishi tizimli jinoyatdir. Bunda nafaqat o‘sha yosh mutaxassisning kelajagi va haqqi yeyiladi, balki bilimsiz kadrning tizimga kelishi tufayli butun millat va davlat ziyon ko‘radi.

2. Ishchilar qasddan haqqini kechiktirish 
"Ishchining haqini teri qurimasdan oldin bering", degan qat’iy talab borligiga qaramay, hozirgi kunda qurilishlarda, xizmat ko‘rsatish sohalarida oyliklarni oylab kechiktirish, kelishilgan summani to‘liq bermaslik yoki odamlarni og‘ir sharoitlarda asossiz ishlatish holatlari tez-tez quloqqa chalinadi. Bu – ochiqdan-ochiq zulm va harom luqmadir.

3. Iste’molchilarni aldash va sun’iy qimmatchilik
Savdo-sotiqda mahsulotning kamchiligini yashirish, tarozidan urish, bozorda sun’iy taqchillik, yaratib, narxni asossiz oshirish ham birovning cho‘ntagiga nohaq qo‘l suqish hisoblanadi.

Harom luqmaning shaxs va jamiyatga ma’naviy zararlari
Birovning haqini yeyish va poraxo‘rlik jamiyatni ich-ichidan yemiradigan saraton xastaligiga o‘xshaydi. Uning oqibatlari dahshatli:

Duolarning to‘silishi: Hadislarda kelishicha, harom luqma yegan odamning ibodatlari va duolari qabul bo‘lmaydi. Ruhiyati ifloslangan insonning Yaratgan bilan ma’naviy aloqasi uziladi.

Nasl va zurriyot buzilishi: Harom luqma bilan oziqlangan farzandlar tarbiyasiz, ota-onaga itoatsiz va jamiyatga zarar keltiruvchi kimsalar bo‘lib yetishishi hayotiy haqiqatdir.

Jamiyatda ishonchsizlik va tushkunlik: Poraxorlik keng ildiz otgan jamiyatda odamlarda ertangi kunga ishonch yo‘qoladi, qonun ustuvorligi pasayadi va oqibatda intellektual qatlam yurtni tark eta boshlaydi.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, birovning haqqini yeyish va uning eng jirkanch ko‘rinishi bo‘lgan poraxorlik – nafaqat huquqiy jinoyat, balki insonni ikki dunyo xorligiga yetaklovchi ma’naviy halokatdir. Bugun pora evaziga hashamatli uylar qurayotgan, qimmatbaho ulovlar minayotganlar uning oxiratda og‘ir to‘lovi borligini unutmasliklari shart.

Payg‘ambarimiz (s.a.v.) aytganlaridek, qiyomatda haqdorlar o‘z haqlarini pullar bilan emas, balki zolimning savoblari evaziga undiradilar. Agar savoblar yetsa-ku mayli, aks holda mazlumlarning gunohlari poraxo‘r va o‘g‘rilarning bo‘yniga yuklanadi va ular do‘zaxga uloqtiriladi.

Jamiyatimiz sog‘lom bo‘lishi, yurtimizga baraka yog‘ilishi va insonlar baxtli yashashi uchun har birimiz Umar ibn Abdulaziz kabi xalq haqqidan, davlat mulkidan va harom luqmadan qo‘rqishimiz, halollikni o‘zimiz hamda oilamiz uchun eng oliy qadriyat deb bilishimiz shart. Zero, halol luqma bilan topilgan osoyishtalik – har qanday soxta boylikdan ustundir.

Foydalanilgan manbalar 
1. Qur’oni Karim. "Baqara" surasi, 188-oyat.
2. Imom al-Buxoriy. "Al-Jome’ as-sahih" (Sahihul Buxoriy). 
3. Imom Muslim. "Sahih Muslim" (Hadislar to‘plami).
4. Imom Ahmad ibn Hanbal. "Al-Musnad" (Hadislar to‘plami).
5. Abu Bakr Abu Bakr Muhammad ibn al-Valid al-Turtushi. "Siraj al-Muluk" (Hukmdorlar chirog‘i – Umar ibn Abdulaziz hayoti va odilligi haqida).
6. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. "Ijtimoiy odoblar".
7. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. "Ruhiy tarbiya"

Jamalov Qodirxon

ta'lim muassasasi 3-kurs talabasi