AMRU MA’RUF VA NAHIY MUNKARNING SHAR’IY MAQOMI

​Annotatsiya: Ushbu maqolada Islom shariatining eng muhim ustunlaridan biri boʻlmish «amru ma’ruf va nahiy munkar» (yaxshilikka buyurish va yomonlikdan qaytarish) amalining shar’iy hukmi tahlil qilinadi. Tadqiqot Oli Imron surasining 104-oyati doirasida shakllangan grammatik (e’robiy) qarashlar va Usulul fiqh (islom huquqshunosligi metodologiyasi) qoidalarining oʻzaro bogʻliqligini ochib berishga qaratilgan. Xususan, oyatdagi «min» harfining ma’nosi hamda mukallaf shaxsning tayyin boʻlishi borasidagi Imom Faxruddin ar-Roziy, Imom Shofeiy va Ibn al-Munir kabi mufassir hamda faqihlarning ilmiy bahslari oʻrganiladi.
​Tayanch soʻzlar: Amru ma’ruf, Nahiy munkar, Farzi kifoya, Farzi ayn, Oli Imron 104, Toʻliq fe’l, Noqis fe’l, Tab’iz, Tabyiin, Al-Qadr al-mushtarak.
​KIRISH
​Islom jamiyatining ma’naviy barqarorligi va islohi bevosita amru ma’ruf va nahiy munkar institutining faolligiga bogʻliq. Qur’oni karimda ushbu vazifa moʻminlarning oʻz nafsini kamolotga yetkazganidan keyingi navbatdagi oliy burchi qilib belgilangan. Biroq, ushbu buyruqning jamiyat a’zolari zimmasiga yuklatilish darajasi — uning har bir shaxs uchun alohida majburiyat (farzi ayn) yoki jamoaviy mas’uliyat (farzi kifoya) ekani masalasi asrlar davomida jiddiy ilmiy bahslarga sabab boʻlib kelgan. Ushbu maqolada ana shu bahslarning daqiq uslubiy va lingvistik asoslari koʻrib chiqiladi.

OYATNING LINGVISTIK (E’ROBIY) TAHLILI VA UNING MA’NOGA TA’SIRI
​Bahsning markazida Oli Imron surasining 104-oyati turadi:

{«وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»}

Sizlardan yaxshilikka da’vat qiladigan, ma’rufga buyurib, munkardan qaytaradigan bir ummat/jamoat boʻlsin).

Ushbu oyatdagi «takun» {تَكُنْ} fe’lining sintaktik tabiati hukm chiqarishda muymim poydevor hisoblanadi:

A) Toʻliq (Tamm) Fe’l Talqini:

Agar «takun» toʻliq fe’l deb qaralsa, u «vujudga kelsin», «topilsin» ma’nosini anglatadi. Bunda  {«أُمَّةٌ»} (ummatun) fe’lning foili (egasi) boʻladi.

Natija: Xitob bevosita jamoaning shakllanishiga qaratiladi. Ya’ni, jamiyat ichida shunday bir maxsus guruh topilishi shart.

B) Noqis (Naqis) Fe’l Talqini:

Agar u noqis fe’l boʻlsa, {«أُمَّةٌ»} uning ismi, {«يَدْعُونَ»} jumlasi esa xabari boʻladi.
​Natija: Buyruq mavjud jamoaning zimmasidagi sifat va burchga qaratiladi, ya’ni «Sizdan boʻlgan jamoat aynan da’vat qiluvchi holatda boʻlsin».

​«MIN» {مِنْ}) HARFI VA MUKALLAF SHAXSNI TAYYIN ETISH 

Ulamolar oʻrtasidagi «Bu amal farzi aynmi yoki farzi kifoyami?» degan nizo oyatdagi {«مِنْكُمْ»} (minkum - sizlardan) birikmasidagi «min» harfining ma’nosiga borib taqaladi.

Olimlar «Min» harfining ma’nosi Shar’iy hukmi Hujjat va Dalili Imom Roziy va ergashuvchilari Tab’iz (Ba’zi, qismlarga ajratish) Farzi Kifoya (Faqat ma’lum bir guruhga vojib) Xitob umumga qaratilgan boʻlsa-da, «min» sababli vazifa ummatning bir qismigagina yuklanadi. Hammaga vojib boʻlsa, ba’zilar qilishi bilan majburiyat soqit boʻlmas edi.

Jumhur (Koʻpchilik ulamolar) Tabyiin / Tajrid (Bayon qilish, aniqlashtirish) Farzi Kifoya (Ammo boshidanoq hamma mukallaf) Ular Oli Imron 110-oyatni ({كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ}) dalil qilib, sifat butun ummatga tegishli deyiladi. Agar amal butkul tark qilinsa, hamma gunohkor boʻlishi hammaga vojibligini koʻrsatadi.

Imomiyya (Shayx Abu Jafar va b.) Tabyiin (Bayon) Farzi Ayn (Har bir shaxsga majburiy) Bu xitob xuddi namoz va roʻza kabi har bir shaxsning oʻz boʻynidagi individual farzdir.

USULIY BAXS: FARZI KIFOYA KIMNING ZIMMASIDAGI VAJIFA?
Imom Faxruddin ar-Roziy va Jumhur oʻrtasidagi fundamental nizo farzi kifoyaning tabiatini tushunishda namoyon boʻladi:

Imom Roziy qarashi: Vojib boshidanoq ba’zi muayyan boʻlmagan (mubham) toifaga yuklatilgan. Chunki bir mukallafning zimmasidagi farz boshqa birovning amali bilan soqit boʻlishi (masalan, Zayd namoz oʻqisa, Amrning boʻynidan soqit boʻlmasligi kabi) qoidaga ziddir.

Jumhur qarashi (Imom Shofeiyning «al-Umm»dagi matni zohiri): Xitob boshida hammaga vojib boʻlib yoʻnaladi, biroq ba’zilar bajargach, qolganlardan mas’uliyat soqit boʻladi. Agar hech kim bajarmasa, hamma tark qilgani uchun gunohkor boʻladi.

Roziy va Subkiy tomonidan berilgan yechim:

Imom Roziy va Ibn as-Subkiy bu chalkashlikni «Umumiy mushtarak miqdor» (al-Qadr al-mushtarak) nazariyasi bilan yechadilar. Unga koʻra, xitob har bir shaxsga alohida emas, balki jamiyatning umumiy tanasiga (kolliktivga) qaratilgan. Shunda jamoaviy majburiyat yuzaga keladi.

 IMOM FAXRUDDIN AR-ROZIYNING JUMHURGA BILDIRGAN E’TIROZLARI (TOʻLIQ TAHLIL)

Amru ma’ruf va nahiy munkarning farzi kifoya ekanini isbotlash jarayonida Imom Faxruddin ar-Roziy va uning ergashuvchilari (keyinchalik ularning qarashini qoʻllab-quvvatlagan Ibn as-Subkiy kabi ulamolar) jumhurning «Farzi kifoya boshidanoq barcha mukallaf shaxslarga barobar vojib boʻladi» degan qoidasiga qarshi uchta fundamental va mantiqiy e’tirozni ilgari suradilar:
​1-e’tiroz: Vojibning oʻzgalar amali bilan soqit boʻlish mantiqsizligi (Istib’od)
​Jumhur ittifoq qilgan qoidaga koʻra, farzi kifoya barcha insonlar zimmasidagi individual majburiyat kabi boshlanadi-da, jamoatdan ba’zi kishilar uni bajargach, qolganlardan soqit boʻladi.
​Roziyning raddiyasi: Imom Roziy bu qarashni shariat mantiqidan uzoq (mustab’ad) deb hisoblaydi. Zero, shariat qoidalariga koʻra, bir mukallaf (mas’ul) shaxsning boʻynidagi shaxsiy vojib mutlaqo boshqa bir begona shaxsning amali bilan soqit boʻlib ketishi mumkin emas. Masalan, Zayd peshin namozini oʻqisa, bu namoz Amrning zimmasidan soqit boʻlmaydi. Agar amru ma’ruf boshidanoq hammaga shaxsan vojib boʻlganida edi, uni ba’zilar bajargani bilan qolganlardan soqit boʻlmasligi lozim edi. Kifoyalanish (iktifo) mavjudligi — bu amalning boshidanoq hammaga emas, balki shartli ravishda «ba’zi kishilarga» yuklatilganidan dalolatdir.

2-e’tiroz: Birovning tarki sababli boshqalarning gunohkor boʻlishi chalkashligi
​Jumhurning eng kuchli dalili shunda ediki: «Agar amru ma’ruf butkul tark qilinsa, jamiyatdagi barcha insonlar gunohkor boʻladi. Demak, u boshida hammaga vojib boʻlgan».
​Roziyning raddiyasi: Roziy tarafdorlari bu mantiqni toʻntarib, jumhurning oʻziga e’tiroz qiladilar: «Aslida aqldan uzoq va tushunarsiz boʻlgan narsa — bir toifaning oʻziga yuklatilgan amalni bajarmagani (tarki) sababli, unga aloqasi boʻlmagan butunlay boshqa bir toifaning gunohkor boʻlishidir». Shariatda birovning gunohi yoki mas’uliyatsizligi uchun boshqa birov jazolanmaydi. Agar taklif xos ravishda ma’lum bir guruhga tegishli boʻlsa-yu, ular qilmagani uchun hamma jazolansa, bu ilohiy adolat qoidalariga muvofiq kelmaydi.

3-e’tiroz: Qarz (Dayn) qiyosining haqiqatga mos kelmasligi Jumhur ulamolari oʻz fikrlarini isbotlash uchun shariatdagi pul qarzi (dayn) masalasini misol keltirib, shunday deyishgan edi: «Zaydning birovdan qarzi boʻlsa va uning oʻrniga Amr borib qarzni toʻlab qoʻysa, Zaydning zimmasidan majburiyat soqit boʻladi. Demak, shariatda birovning amali bilan birovdan majburiyat soqit boʻlishi bor narsa».

Roziyning raddiyasi: Imom Roziy va uning maktabi bu qiyosni mutlaqo xato deb baholaydi. Chunki qarz masalasida majburiyat zohiran ham, haqiqatan ham faqat va faqat Zaydning oʻziga tegishlidir, uning Amrga hech qanday aloqasi yoʻq. Amr shunchaki ixtiyoriy ravishda qarzni uzgan, xolos. Agar Amr qarzni toʻlamay tark qilganida, u gunohkor boʻlmas edi, faqat Zayd gunohkor boʻlib qolaverardi. Biz bahslashayotgan amru ma’rufda esa vaziyat butunlay boshqacha: agar jamoat uni tark qilsa, hamma barobar gunohkor boʻladi. Demak, bu yerda mas’uliyat nisbati hamma toifalar uchun zohiran tengdir. Shuning uchun qarz masalasini farzi kifoyaga qiyoslab boʻlmaydi.

Roziy taklif qilgan yechim: «Al-Qadr al-mushtarak» (Umumiy jamoaviy tana)
​Ushbu chalkashliklarni bartaraf etish uchun Imom Roziy va Ibn as-Subkiy farzi kifoyaning ta’rifiga oʻzgartirish kiritadilar. Unga koʻra, xitob jamiyatdagi shaxslarga bitta-bitta individual yoʻnaltirilmagan. Balki xitob barcha toifalarni oʻz ichiga oluvchi noaniq/mubham yagona mushtarak miqdorga (jamoaviy tanaga) qaratilgan. Amal bajarilganda ana shu mushtarak jamoa nomidan bajarilgan boʻladi. Agar tark qilinsa, oʻsha jamoaviy tananing a’zosi boʻlgani va umumiy maqsadni barbod qilgani uchun hamma barobar gunohkor boʻladi.

Amaliy samara (Thamaratul xilof):

Bu ixtilofning amaliy natijasi shunda koʻrinadiki, agar bir moʻmin boshqa odamlar amru ma’rufni bajaryaptimi-yoʻqmi bilmay, shak-shubhada qolsa:

Jumhur qavliga koʻra, boshqalarning bajargani aniq bilmaguncha uning zimmasidan farz soqit boʻlmaydi (bajarishi shart).

Roziy qavliga koʻra esa, unga boshidanoq shaxsan tayyin boʻlmagani uchun, shubha holatida darhol unga vojiblik yuklanmaydi.

​«XAYR» (YAXSHILIK) VA «MA’RUF» MUNOSABATI: IBN AL-MUNIR E’TIROZI

Maqolada koʻrib chiqilishi lozim boʻlgan yana bir daqiq masala — oyatdagi «yaxshilikka da’vat qilish» bilan «ma’rufga buyurish» oʻrtasidagi munosabatdir.

Klassik qarash: «Xayr» umumiy tushuncha, «ma’ruf va munkar» esa xos tushuncha. Bu yerda umumdan keyin xosni zikr qilish (atf al-xos ʼala al-ʼam) qoidasi ish bergan.

Ibn al-Munir raddiyasi: Shar’iy jihatdan «xayr» (yaxshilik) yo bajarilishi buyurilgan amal (ma’ruf) yoki tark qilinishi kerak boʻlgan ish (munkar) boʻladi. Undan tashqarida uchinchi narsa yoʻq. Shuning uchun bu yerda xoslash emas, balki yaxshilikni avval umumiy, keyin esa batafsil (mufassal) zikr qilish orqali uning ahamiyatini ta’kidlash (e’tibor) koʻzda tutilgan.
​Hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Xayr — Qur’on va mening sunnatimga ergashishdir», deb marhamat qilganlar (Ibn Mardoavayh rivoyati). Bu esa xayr soʻzi ostida sof diniy-shar’iy islohotlar nazarda tutilishini, dunyoviy oddiy munosabatlar bu farz doirasiga kirmasligini bildiradi.

XULOSA

Olib borilgan ilmiy tahlillar shuni koʻrsatadiki, amru ma’ruf va nahiy munkar amali mutlaq koʻpchilik ulamolar nazdida farzi kifoyadir. Biroq, ushbu farzning lingvistik asoslari (toʻliq/noqis fe’l va xitobning siroyat qilishi) uning har bir jamiyat a’zosi zimmasida muayyan darajada hushyorlikni talab etishini koʻrsatadi.

Matndagi yakuniy xulosaga koʻra, amru ma’ruf soʻz bilan tushuntirish va ogohlantirishdir. Uni kuch bilan, qurol bilan ijro etish (qitol) esa amru ma’rufning oʻziga emas, balki imomlar va davlat rahbarlariga xos boʻlgan siyosat va alohida shar’iy ahkomlar bobiga tegishlidir.

​Hadislar va Asarlarda

​Imom Ahmad va Abu Yaʼlo Durra bint Abi Lahabdan rivoyat qiladi: Rasulullohdan (sollallohu alayhi va sallam): «Odamlarning eng yaxshisi kim?» deb soʻralganda, u zot: «Maʼrufga eng koʻp buyuradigani, munkardan eng koʻp qaytaradigani, Allohga eng koʻp taqvo qiladigani va qarindoshlik rishtalarini (silai rahm) eng koʻp bogʻlaydiganidir», deb javob berdilar.

​Hasan Basriy rivoyat qiladi: «Kim maʼrufga buyursa va munkardan qaytarsa, u Alloh taoloning, Rasulining va Uning Kitobining xalifasidir».

​Yana bir rivoyatda shunday keladi: «Sizlar albatta maʼrufga buyurasizlar va albatta munkardan qaytarasizlar. Aks holda, Alloh taolo ustingizga shunday bir zolim sultonni (rahbarni) bosh qilib qoʻyadiki, u kattalaringizni hurmat qilmaydi, kichiklaringizga rahm qilmaydi. Oʻshanda eng yaxshilaringiz duo qiladilar-u, duolari ijobat boʻlmaydi, yordam soʻraysizlar-u, sizlarga yordam berilmaydi».

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
​1.Ar-Roziy, Faxruddin Muhammad ibn Umar. Miftoh al-Gʻayb (Tafsir al-Kabir). Bayrut: Dor al-Kutub al-Ilmiyya, 1421/2000. (Oli Imron surasi, 104-oyat tafsiri, farzi kifoya va farzi ayn bahslari).
​2.Al-Vohidiy, Abu al-Hasan Ali ibn Ahmad al-Nisoburiy. Al-Basit fi Tafsir al-Qur'an al-Karim. Riyod: Imom Muhammad ibn Saud Islom Universiteti nashriyoti, 1430/2009. (Oli Imron 103-oyatidagi moʻtaziliy Al-Jubboiy bilan boʻlgan bahs va «la’alla» kalomining tafsiri).
​3.Ibn al-Munir, Nosiruddin Ahmad ibn Muhammad al-Iskandariy. Al-Intisof min al-Kashshof. Qohira: Dor al-Maorif, d.s. (Zamaxshariyning «Kashshof»iga yozilgan raddiya va «atf al-xos ʼala al-ʼam» qoidasining tahlili).

4.Ash-Shofeiy, Muhammad ibn Idris. Kitob al-Umm. Mansura: Dor al-Vafoli-t-Tibo’a va-n-Nashr, 1422/2001. (Farzi kifoya qoidasi va tark qilinganda hammaning gunohkor boʻlishi haqidagi zohiriy matnlar).

5.Ibn as-Subkiy, Tojuddin Abdunvahhob ibn Ali. Jam' al-Jawami' fi Usul al-Fiqh. Bayrut: Dor al-Kutub al-Ilmiyya, 1424/2003. (Farzi kifoyada mukallaf kim ekanligi — «al-qadr al-mushtarak» va ota-bola Subkiylar oʻrtasidagi ilmiy nizo).

6.Ibn Mardoavayh, Abu Bakr Ahmad ibn Musa al-Isbahoniy. Tafsir Ibn Mardoavayh (Al-Musnad). Bayrut: Dor al-Kutub al-Ilmiyya, b.s. (Imom al-Baqirdan rivoyat qilingan «Xayr — Qur'on va Sunnatga ergashishdir» hadisi).

7.Ibn Abi Hotim, Abdurahmon ibn Muhammad al-Roriy. Tafsir al-Qur'an al-Azim. Makka: Nizor Mustofo al-Boz nashriyoti, 1417/1997. (Muqotildan qilingan «Xayr — Islomdir» rivoyati).
​8.Al-Bayhaqiy, Abu Bakr Ahmad ibn al-Husayn. Shu'ab al-Imon. Bayrut: Dor al-Kutub al-Ilmiyya, 1421/2000. (Hasan Basriydan qilingan «Amru ma'ruf qiluvchi — Allohning xalifasidir» asari va Durra bint Abi Lahab hadisi).

Abobakirov Muhammadyusuf

“Hidoya” o’rta maxsus islom ta`lim
muassasasi 2-kurs talabasi