ISLOM — INSONIYLIK TIMSOLI (2-QISM)

O’tgan ulamolarning barchasi muloyimlik va mehribonlikda boshqalarga o’rnak bo’lishgan. 

O’zbek mumtoz adabiyoti va o’zbek adabiy tili asoschisi ulug’ shoir va mutufakkir Nizomiddin Alisher Navoiy insoniyatni, kishilik jamiyatini sevgan. Ulkan qalb egasi bo’lgani ma’lum. U insonni Alloh taoloning eng oliy mavjudoti deb bilgan va doimo odamlarga xizmat qilish, dardlariga malham bo’lishga intilgan. Shu bois uning:

Odami ersang, demagil odami

Oni, kim yo’q xalq g’amidin g’ami...

misralarini bilmagan, mazmunini tushunmagan vatandosh kam topiladi.

Butun umrini insonlarga yaxshilik qilishga sarflagan ulug’ shoir barcha asarlarida himmat va saxovatni ulug’ladi. Ochko’zlik hasad va yomonlikni qoraladi.

Uning ijodida himmat masalasi muhim ijtimoiy-siyosiy qimmatga ega. Himmatni insonning qadr-qiymatini belgilovchi ma’naviy-axloqiy jihat sifatida ta’riflaydi.

Alisher Navoiy fikricha, himmat Odam otamiz avlodi, ya’ni insoniyatning yo’lboshlovchisi, rahbari ekan. Chunki himmatli insongina o’ziga, oilasiga, qarindosh-urug’iga, mahallasiga, shahriga, Vataniga naf’ keltiruvchi ishlar qila oladi. "Hayratul abror" dostonida ta’kidlanganidek:

Naf’ing agar xalqqa beshak durur, 

Bilki bu naf’ o’zingga ko’proq durur.

Mazmuni: agar sendan xalqqa naf-foyda tegadigan bo’lsa, bilginki bu naf’, avvalo o’zingga ko’proq tegadi. Chunki Alloh taolo nazdida va Payg’ambarimiz Muhammad s.a.v. nazdlarida boshqalarga foydasi tekkan mo’minning gunohlari kechilib, unga ko’p savob yoziladi.

Navoiy fikricha, himmat va yaxshilikning ko’pi ham, ozi ham o’ziga yarasha qiymatga ega. Shu bois shoir saxovat qilish, muhtojlarga ozgina bo’lsa ham yordam berish himmatdan ekanini qayta-qayta ta’kidlaydi.

Saxovatsiz kishi yog’insiz abri bahor 

Va royihasiz mushki totor.

Mazmuni: Saxovatsiz kishi yomg’irsiz bahor buluti va yoqimli hidi bo’lmagan toza mushkdir. Bunday misollarni Alisher Navoiy asarlaridan yuzlab keltirish mumkin. Hazratning o’zi hayoti davomida insonlarga faqat yaxshilik qilish, manfaat etkazishga intilib yashaganlar. 

Mana yuqorida insonni kamolotga etkazish vositasi bo’lib xizmat qiladigan go’zal xulqlar haqida 

Xoshimov Nuriddin

ta'lim muassasasi o'qituvchisi