Яратилиш санаси 17.02.2026

ISLOMDA TABIATNI MUHOFAZA QILISHNING ILMIY-AMALIY VA IJTIMOIY ASOSLARI

Annotatsiya
Ushbu maqolada islom ta’limotida atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik muvozanatni saqlashga oid prinsiplar ilmiy hamda ijtimoiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Qur’oni karim oyatlari hamda Payg‘ambarimiz (s.a.v.) sunnatlaridagi ekologik chaqiriqlar zamonaviy "ekologik etika" va "barqaror rivojlanish" konsepsiyalari bilan qiyoslanib, ularning bugungi global ekologik inqirozlarni bartaraf etishdagi amaliy ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Islom va ekologiya, ekologik etika, xilofat (خِلاَفَة) konsepsiyasi, isrof (إِسْرَاف) va e’tidal (إِعْتِدَال), bioxilma-xillik, suv manbalari muhofazasi, ekologik madaniyat.

KIRISH
Bugungi kunda insoniyat duch kelayotgan global ekologik inqirozlar — iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi, bioxilma-xillikning qisqarishi hamda tuproq degradatsiyasi — nafaqat texnologik va iqtisodiy, balki chuqur ma’naviy-axloqiy muammo ekanligini ko‘rsatmoqda. Atrof-muhitga nisbatan iste’molchilik munosabatining shakllanishi va resurslarni me’yoridan ortiq ishlatish ko‘pincha ma’naviy qadriyatlarning sustlashuvi bilan bog‘liq.
Shu nuqtai nazardan, dunyo dinlari, xususan, islom ta’limotining ekologik etikasi va tabiatni muhofaza qilish borasidagi tamoyillarini o‘rganish va amaliyotga joriy etish katta ijtimoiy-ilmiy ahamiyatga ega. Islom huquqi (fiqh – فِقْه) va falsafasida tabiatga munosabat insonning Yaratuvchi va boshqa mavjudotlar oldidagi axloqiy mas’uliyati sifatida qaraladi.

1. ISLOM EKOLOGIK ETIKASINING FUNDAMENTAL PRINSIPLARI
Islom ta’limotida tabiatni muhofaza qilish bir necha konseptual ustunlarga tayanadi:
1.1. Tavhid (تَوْحِيد) va Mizan (مِيزَان — Ekologik muvozanat)
Tavhid — koinotning yagona Yaratuvchi tomonidan muayyan tartib va intizom bilan yaratilganini anglatadi. Qur’oni karimda koinotdagi har bir narsa aniq o‘lchov va muvozanat (mizan) bilan barpo etilgani uqtiriladi:

إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ
"Albatta, Biz har bir narsani o‘lchov bilan yaratdik."
(Qamar surasi, 49-oyat)
Ushbu muvozanatni buzish, tabiatning tabiiy qonuniyatlariga asossiz va zararli aralashuv sifatida qoralanadi.
1.2. Xilofat (خِلاَفَة) va Omonat (أَمَانَة — Inson mas’uliyati)
Islom falsafasida inson Yer yuzida "xalifa" (خَلِيفَة — o‘rinbosar, omonatdor) qilib yaratilgan. Bu maqom insonga tabiat ustidan cheksiz hukmronlik qilish huquqini bermaydi, aksincha, uni tabiatni asrash va obod qilishga mas’ul etadi. Atrof-muhit insonga vaqtincha foydalanish uchun berilgan omonatdir. Omonatga xiyonat qilish esa ma’naviy tubanlik hisoblanadi.
1.3. La dharar va la dhirar (لاَ ضَرَروَلاَ ضِرَار — Zarar bermaslik prinsipi)
Islom huquqining fundamental qoidalaridan biri bo‘lmish hadisi sharifda shunday deyiladi:
لاَ ضَرَر وَلاَ ضِرَارَ
"Zarar ko‘rish ham, zarar yetkazish ham yo‘q."
Ushbu qoida ekologik huquqning asosiy manbasi bo‘lib, atrof-muhitga, hayvonot va o‘simlik dunyosiga, shuningdek, boshqa insonlarning yashash muhitiga ziyon yetkazuvchi har qanday harakatni (sanoat chiqindilari bilan havo yoki suvni ifloslantirish, o‘rmonlarni o‘ylamay kesish) taqiqlaydi.

2. TABIIY RESURSLARDAN FOYDALANISHNING IJTIMOIY-AXLOQIY NORMATIVLARI
Islom manbalarida tabiiy resurslar, xususan, suv, tuproq, havo va o‘simliklar barcha jonzotlarning umumiy mulki hisoblanadi.
2.1. Suv muhofazasi va isrof taqiqi (نَهْي عَنِالإِسْرَاف)
Suv — hayotning manbai va islomda eng qadrlanadigan ne’matlardan biridir. Qur'oni karimda:
وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ
"Va suvdan har bir tirik narsani qildik."
(Anbiyo surasi, 30-oyat)
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) oqib turgan daryo bo‘yida tahorat olayotgan bo‘lsa ham, suvni isrof qilmaslikka chaqirganlar. Bu ta’limot modernizm davridagi resurs tejovchi texnologiyalar va suv menejmenti prinsiplari bilan to‘liq hamohangdir.
2.2. Ko‘kalamzorlashtirish (إِعْمَار الأَرْض) va o‘simliklar dunyosini saqlash
Ko‘kalamzorlashtirish islomda alohida ibodat darajasiga ko‘tarilgan. Manbalarda keltirilgan mashhur hadisi sharifda shunday deyiladi:
[14.09.2026 15:31] Мухаммадюсуф: إِنْ قَامَتِ السَّاعَةُ وَبِيَدِ أَحَدِكُمْ فَصِيلَةٌ فَإِنِ اسْتَطَاعَ أَنْ لاَ تَقُومَ حَتَّى يَغْرِسَهَا فَلْيَغْرِسْهَا
"Agar Qiyomat qoyim bo‘layotgan bo‘lsa-yu, birortangizning qo‘lida nihol bo‘lsa, u qoyim bo‘lgunicha uni ekishga kuchi yetsa, ekib qo‘ysin."
Ushbu qoida har qanday sharoitda ham bunyodkorlikni to‘xtatmaslik, kelajak avlod uchun yashil muhit qoldirish zarurligini uqtiradi.
2.3. Bioxilma-xillik va hayvonot dunyosiga munosabat
Islom manbalarida hayvonlarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo‘lish, ularni urishtirish, maqsadsiz o‘ldirish yoki ularga ko‘tarolmaydigan yuk ortish qattiq qoralanadi. Hayvonot va o‘simlik turlari ham inson kabi Yaratuvchining maxluqotlari bo‘lib, ular haqida Qur'onda shunday deyiladi:
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلاَ طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ
"Yerdagi yuruvchi har bir jonzot va ikki qanoti ila uchuvchi qush borki, hammasi siz kabi ummatlardir."
(An'om surasi, 38-oyat)

3. EKOLOGIK ZONALARNI TASHKIL ETISH: HIMAY VA HARAM KONSEPSIYALARI
Islom tarixida dunyoda birinchilardan bo‘lib muhofaza etiladigan tabiiy hududlar — Himay (حِمَى) va Haram (حَرَم) institutlari joriy etilgan.
Birinchidan, Haram (حَرَم) instituti yirik shahar va suv manbalari atrofidagi maxsus muhofaza hududlari bo‘lib, u yerda daraxt kesish, ov qilish hamda atrof-muhitga zarar yetkazadigan qurilishlar qilish taqiqlangan. Bu zamonaviy sanitariya va ekologik xavfsizlik zonalarining ilk ko‘rinishidir.
Ikkinchidan, Himay (حِمَى) instituti jamoat foydasi, bioxilma-xillikni saqlash hamda chorva uchun o‘tloqlarni tiklash maqsadida davlat tomonidan muhofazaga olinadigan hududlar hisoblanadi. Bu mexanizm hozirgi davrdagi davlat qo‘riqxonalari va milliy tabiat bog‘larining ilmiy hamda amaliy analogidir.
Shuningdek, islomiy manbalardagi Mizan (مِيزَان) tushunchasi biosfera balansini anglatadi, isrof taqiqi (نَهْي عَنِ الإِسْرَاف) resurs tejovchi texnologiyalarga poydevor bo‘ladi, hamda I'mar al-ard (إِعْمَار الأَرْض) tamoyili yemirilgan landshaft va yerlarni qayta tiklash (rekultivatsiya) zaruratini ifodalaydi.

XULOSA
Islomda tabiatni muhofaza qilish — vaqtinchalik yoki majburiy chora emas, balki inson hayotining ajralmas qismi bo‘lgan ma’naviy va axloqiy mas’uliyatdir. Zamonaviy ekologik muammolarni hal etishda faqatgina texnik yoki huquqiy me’yorlarga tayanib qolmasdan, jamiyatda ekologik madaniyat va ma’naviy mas’uliyatni oshirish zarur.
Islom ta’limotidagi tabiatga omonat (أَمَانَة) deb qarash, resurslarni isrof qilmaslik hamda ekotizim muvozanatini saqlash tamoyillari bugungi global "yashil kun tartibi" (Green Agenda) uchun mustahkam ma’naviy-axloqiy poydevor bo‘la oladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri (Sheikh Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf). — Toshkent: "Hilol-Nashr", 2019.
2. Seyyed Hossein Nasr. Man and Nature: The Spiritual Crisis of Modern Man. — Chicago: Kazi Publications, 1997.
3. Fazlun Khalid. Signs on the Earth: Islam, Modernity and the Climate Crisis. — London: Kube Publishing, 2019.
4. Othman Abd-ar-Rahman Llewellyn. The Islamic Basis for Environmental Protection. — IUCN Environmental Policy and Law Paper, 2002.
5. Zaydov A., Mansurov A. Islomda atrof-muhit muhofazasi va ekologik madaniyat. — Toshkent: Toshkent Islom Universiteti nashriyoti, 2021.

Fazlitdinov MuhammadYusuf

ta'lim muassasasi talabasi