TIL — INSONNING ENG KATTA OMONATLARIDAN BIRI
Inson Alloh taolo tomonidan berilgan ne’matlar ichida til ne’mati alohida o‘rin tutadi. Til kichik bir a’zo bo‘lsa-da, uning ta’siri nihoyatda katta. U bilan inson haq so‘zlaydi, ilm o‘rgatadi, zikr qiladi, yaxshilikka chaqiradi. Ammo ayni shu til sababli inson gunohga botishi, birovning ko‘nglini og‘ritishi, adovat va fitnaga sababchi bo‘lishi ham mumkin.
Ali roziyallohu anhudan quyidagi hikmatli so‘z rivoyat qilinadi:
«مَا حَبَسَ اللهُ جَارِحَةً فِي حِصْنٍ أَوْثَقَ مِنَ اللِّسَانِ، الْأَسْنَانُ أَمَامَهُ، وَالشَّفَتَانِ مِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ، وَاللَّهَاةُ مُطْبَقَةٌ عَلَيْهِ، وَالْقَلْبُ مِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ، فَاتَّقِ اللهَ، وَلَا تُطْلِقْ هَذَا الْمَحْبُوسَ مِنْ حَبْسِهِ إِلَّا إِذَا أَمِنْتَ شَرَّهُ».
«Alloh taolo biror a’zoni til kabi mustahkamroq qal’aga qamab qo‘ymagan. Tishlar uning oldida, ikki lab esa uning ortida, tanglay uni yopib turadi, qalb esa bularning ortidadir. Bas, Allohdan qo‘rq! Bu mahbusni — tilni — uning zararidan omon bo‘lishingga ishonch hosil qilmaguningcha qamoqdan ozod qilma!»
Ushbu hikmatda chuqur ma’no mujassam. Alloh taolo inson tilini bir necha to‘siqlar orasida joylashtirgan. Tishlar, lablar va tanglay go‘yoki tilning qo‘riqchilaridir. Bu holat insonni har bir so‘zini o‘ylab gapirishga, tilini nazorat qilishga undaydi.
Tilning ofatlari
Tilning eng katta xavflaridan biri — insonning o‘ylamasdan gapirishidir. Ba’zan kishi bir og‘iz so‘z bilan birodarining qalbini sindiradi, yillar davomida saqlanib kelgan do‘stlikni buzadi yoki odamlar orasida adovat uyg‘otadi.
G‘iybat, chaqimchilik, yolg‘on, tuhmat, masxara qilish, behuda bahs-munozara va odobsiz so‘zlar tilning ofatlaridandir.
Ayniqsa, ilm talabasi tilini ehtiyot qilishi lozim. Chunki ilm insonni faqat ma’lumot bilan emas, balki odob va axloq bilan ham ziynatlaydi. Ko‘p gapirish ilmning ko‘pligini anglatmaydi. Ba’zan sukut saqlash insonning donoligidan dalolat beradi.
Sukutning fazilati
Sukut — har doim gapirmaslik degani emas. Balki qayerda gapirish, qayerda sukut saqlash kerakligini bilishdir. Haqni bayon qilish lozim bo‘lgan joyda sukut saqlash to‘g‘ri bo‘lmaganidek, foydasiz va zararli gaplarni gapirish ham ma’qul emas.
Rasululloh ﷺ marhamat qilganlar: «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan bo‘lsa, yaxshi so‘z aytsin yoki sukut saqlasin».
Bu hadis musulmon kishining nutqi uchun muhim mezondir. Inson gapirishidan oldin o‘ziga uchta savol berishi kerak:
Bu gapim rostmi?
Bu gapim foydalimi?
Bu gapimni aytishim zarurmi?
Agar bu savollarga ijobiy javob topilmasa, sukut saqlash afzalroqdir.
Tilni qanday asrash kerak?
Tilni asrash uchun inson quyidagi odatlarga rioya qilishi lozim:
Har bir so‘zini o‘ylab gapirish.
G‘iybat va chaqimchilikdan uzoq bo‘lish.
Birovning aybini izlash o‘rniga o‘z aybini isloh qilish.
Behuda bahs va tortishuvlardan saqlanish.
Tilni Qur’on tilovati, zikr, salavot va foydali ilm bilan mashg‘ul qilish.
Jahli chiqqan paytda shoshilib gapirmaslik.
Xulosa
Til inson uchun ulkan ne’mat va ayni vaqtda katta mas’uliyatdir. Uni yaxshilik yo‘lida ishlatgan kishi savobga erishadi, yomonlik yo‘lida ishlatgan kishi esa o‘ziga zarar yetkazadi.
Shunday ekan, har birimiz tilimizni nazorat qilaylik. Gapirishdan oldin fikr qilaylik, so‘zimiz bilan qalblarni obod qilaylik, vayron qilmaylik.
Zero, insonning donoligi faqat ko‘p gapirishida emas, balki qachon gapirish va qachon sukut saqlashni bilishidadir.
Alloh taolo barchamizni tillarimizni gunohdan saqlaydigan, faqat yaxshilikni so‘zlaydigan bandalaridan qilsin.
Ahror Munavvarov,
ta'lim muassasasi 3-kurs talabasi
