BOYLIK VA BAXT TUSHUNCHASI: ZAMONAVIY INSON NIMANI IZLAMOQDA?
Mazkur maqolada zamonaviy inson hayotida boylik va baxt tushunchalarining o‘zaro munosabati tahlil qilinadi. Bugungi kunda moddiy farovonlik, yuqori daromad, qimmatbaho buyumlar va ijtimoiy mavqe ko‘pincha baxtning asosiy mezoni sifatida talqin qilinmoqda. Biroq moddiy imkoniyatlarning ortishi har doim ham ichki xotirjamlik va hayotdan qoniqishni ta’minlamaydi. Maqolada boylikning inson hayotidagi o‘rni Qur’on oyatlari va sahih hadislarga asoslangan holda yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda inson farovonligiga ta’sir qiluvchi ijtimoiy munosabatlar, hayot mazmuni va qanoat kabi omillar ko‘rib chiqiladi.
Insoniyat tarixida boylik doimo muhim qadriyatlardan biri bo‘lib kelgan. Oziq-ovqat, uy-joy, kiyim-kechak, ta’lim va tibbiyot kabi ehtiyojlarni ta’minlash uchun moddiy imkoniyat muhim ahamiyatga ega. Shu sababli boylikning o‘zi salbiy tushuncha emas. Muammo boylikning mavjudligida emas, balki insonning unga qanday munosabatda bo‘lishidadir.
Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar davrida inson boshqa kishilarning turmush tarzini doimiy ravishda ko‘rib turadi. Hashamatli uylar, qimmat avtomobillar, sayohatlar va yuqori darajadagi iste’mol ko‘pincha “muvaffaqiyatli hayot” belgisi sifatida namoyish etiladi. Natijada inson o‘z hayotini boshqalarning hayoti bilan solishtira boshlaydi.
Shu nuqtada muhim savol tug‘iladi: inson ko‘proq boylikka erishgach, haqiqatan ham baxtli bo‘ladimi? Yoki boylik ortida u aslida xotirjamlik, mehr, hurmat, xavfsizlik va hayot mazmunini izlayaptimi? Ushbu maqolaning maqsadi boylik va baxt tushunchalarini diniy hamda ilmiy nuqtayi nazardan tahlil qilishdir.
Boylik va baxt: ikki tushunchaning farqi
Boylik insonning moddiy imkoniyatlarini bildiradi. Pul, mol-mulk, uy-joy, biznes va boshqa iqtisodiy resurslar hayot sifatiga ta’sir qilishi mumkin. Yetarli moddiy ta’minot insonning asosiy ehtiyojlarini qondirish, ta’lim olishi va oilasini ta’minlashiga yordam beradi.
Baxt esa bundan kengroq tushunchadir. U insonning hayotidan qoniqishi, ichki xotirjamligi, yaqin insonlar bilan munosabatlari, hayotining mazmunini his qilishi va ma’naviy mamnunligini qamrab oladi. Shuning uchun boylik va baxtni aynan bir tushuncha sifatida qabul qilish to‘g‘ri emas.
Zamonaviy tadqiqotlarda ham daromad va baxt o‘rtasidagi munosabat murakkab ekani, daromadning farovonlikka ta’siri boshqa sharoitlar bilan birga baholanishi kerakligi ko‘rsatiladi.
Islomda boylikning o‘rni
Islom boylikni mutlaq ravishda rad etmaydi. Halol mehnat qilish, oila va jamiyat ehtiyojlarini ta’minlash hamda muhtojlarga yordam berish ijobiy qadriyatdir.
Qur’oni karimning Qasos surasi 77-oyatida
“Va Alloh senga bergan narsa bilan oxiratni izlagin, bu dunyodagi nasibangni ham unutma” Bu dunyo va oxirat o‘rtasidagi muvozanatni ko‘rsatadi.
Shu sababli Islomda muhim savol “qancha boylikka egasan?”dan ko‘ra “boylikdan qanday foydalanasan?”dir. Halol daromad oila, ilm, xayriya va jamiyat foydasiga xizmat qilishi mumkin. Ammo boylik kibr va ochko‘zlikka sabab bo‘lsa, ma’naviy muammoga aylanishi mumkin.
Shayx Sa’diyning “Guliston” asarlarida shunday hikoyat keltiriladi: “Men hech mahal davr jabr-jafosi-yu falakning kajraftorligidan shikoyat qilmagan edim, o‘shanda oyoq yalang qolgan edim va kovush sotib olishga qodir emasdim. Qattiq o‘ksinib, Kufa shahridagi jome’ masjidiga kirganimda oyoqsiz bir odamga ko‘zim tushdi. Shunda shukr qilib kovushsizligimga sabr qildim”. Shayx Sa’diyning ushbu hikoyatlarida ham Allohning ne’matlariga noshukrlik qilmay sabr qilishning fazilati uqtirilmoqda.
Haqiqiy boylik — qalbning boyligi
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan sahih hadisda Rasululloh ﷺ haqiqiy boylik mol-mulkning ko‘pligida emas, balki qalbning boyligida ekanini bayon qilganlar. Ushbu hadis Sahih Muslim 1051da keltirilgan.
Mazkur hadis boylik tushunchasiga chuqur ma’no beradi. Mol-mulki ko‘p bo‘lsa-da, doimo boshqalarnikiga qaraydigan va boridan norozi bo‘ladigan inson ichki jihatdan boy bo‘lmasligi mumkin.
Qanoat esa rivojlanishdan to‘xtash degani emas. Qanoat — mavjud ne’matni qadrlash va halol yo‘l bilan yaxshilikka intilishdir. Sahih Muslim hadisda ham o‘ziga yetarli rizq berilgan va Alloh bergan narsaga qanoat qilingan kishining muvaffaqiyati haqida so‘z yuritiladi.
Zamonaviy iste’molchilik va “baxtli hayot” tasavvuri
Bugungi jamiyatda inson ehtiyojlari reklama va ijtimoiy tarmoqlar ta’sirida kengayib bormoqda. Mahsulot sotib olish inson hayotini avtomatik ravishda yaxshilashi haqidagi tasavvur kuchaymoqda.
Natijada “Shu narsaga ega bo‘lsam, baxtli bo‘laman” degan fikr paydo bo‘lishi mumkin. Maqsadga erishilgach esa yangi istak yuzaga keladi. Shu tarzda baxtning chegarasi doimo oldinga siljiydi va inson mavjud ne’matlardan zavqlanish o‘rniga, hali ega bo‘lmagan narsalar haqida o‘ylashga odatlanadi.
Qalb xotirjamligi va hayot mazmuni
Qur’oni karimning Ra’d surasi 28-oyatida qalblar Allohning zikri bilan orom topishi bayon etiladi. Bu insonning ichki xotirjamligi moddiy sharoitdan kengroq masala ekanini ko‘rsatadi.
Inson tashqi sharoitini yaxshilashi mumkin, ammo ichki bo‘shliqni faqat moddiy narsalar bilan to‘ldirish doim ham mumkin emas. Zamonaviy hayotda texnologik qulayliklar ortib borayotganiga qaramay, yolg‘izlik, stress, munosabatlarning zaiflashishi va hayot mazmunini izlash kabi masalalar dolzarbligicha qolmoqda.
Zamonaviy inson aslida nimani izlamoqda?
Bugungi insonning ko‘plab moddiy istaklari ortida boshqa ehtiyojlar yashiringan bo‘lishi mumkin. Qimmat uy orqali xavfsizlik, yuqori daromad orqali erkinlik, mashhurlik orqali e’tirof va qabul qilinish, turli xaridlar orqali esa o‘ziga quvonch topish istagi namoyon bo‘lishi mumkin.
Demak, masalaning chuqur qatlamida pulning o‘zi emas, insonning ehtiyojlari turadi. U xotirjamlik, xavfsizlik, muhabbat, hurmat, erkinlik, tegishlilik va hayot mazmunini izlaydi. Bu ehtiyojlarning barchasini faqat moddiy boylik bilan qondirishning imkoni yo‘q.
Islomda boylik va ma’naviyat o‘rtasidagi muvozanat
Islom insonni kambag‘allikni maqsad qilishga ham, boylikni hayotning mutlaq maqsadiga aylantirishga ham chaqirmaydi. Asosiy tamoyil — muvozanat.
Boylik halol yo‘l bilan topilsa va undan oila hamda jamiyat manfaatlari uchun foydalanilsa, u katta ne’matga aylanishi mumkin. Qasas surasi 77-oyati dunyo nasibasini unutmaslik bilan birga, oxiratni ko‘zlash va yaxshilik qilish mazmunini bildiradi.
Shunday qilib, boylik — maqsad emas, vosita. Inson pulni boshqarishi, pul esa insonning butun hayotiy maqsadini boshqarmasligi kerak.
Baxtning zamonaviy mezonlarini qayta ko‘rib chiqish
Bugungi jamiyatda baxtni o‘lchash uchun ko‘pincha daromad, uy, avtomobil, kiyim, sayohat va mashhurlik kabi tashqi mezonlardan foydalaniladi. Ammo inson hayotini chuqurroq tahlil qilganda, boshqa savollar paydo bo‘ladi: u oilasi bilan baxtlimi, yaqin suhbatdoshlari bormi, qilayotgan ishining mazmunini his qiladimi, ne’matlarni qadrlaydimi va jamiyatga foydali bo‘la olyaptimi?
Ilmiy tadqiqotlarda yaxshi munosabatlarning baxt va sog‘liq bilan kuchli bog‘liqligi qayd etilgan. Demak, inson farovonligi moddiy, ijtimoiy va ma’naviy jihatlarning birikmasidan tashkil topadi.
Xulosa
Zamonaviy inson ko‘proq moddiy imkoniyatlarga ega bo‘lishi mumkin, biroq uning eng qadimiy savoli — “Men qanday qilib baxtli bo‘laman?” — hanuz dolzarb.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, boylik va baxt o‘rtasida bog‘liqlik mavjud bo‘lsa-da, ularni tenglashtirib bo‘lmaydi. Moddiy farovonlik asosiy ehtiyojlarni ta’minlashda muhim, ammo yuqori daromadning o‘zi insonni avtomatik ravishda baxtli qilmaydi.
Islom boylikni inkor qilmaydi, lekin uni hayotning oliy maqsadiga aylantirmaydi.
Rasululloh ﷺ haqiqiy boylikni mol-mulkning ko‘pligida emas, qalbning boyligida ekanini ta’kidlaganlar. Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar esa yaqin munosabatlar va ijtimoiy aloqalarning inson farovonligidagi muhim o‘rnini ko‘rsatmoqda.
Shunday ekan, zamonaviy insonning muammosi har doim ham “kam boylik” emas. Ba’zan muammo boylikning maqsadga aylanishidadir. Boylik hayotni qulaylashtirishi mumkin, ammo baxtning o‘rnini bosa olmaydi. Haqiqiy farovonlik moddiy imkoniyat, qanoat, shukr, sog’lom munosabatlar, ma’naviy mazmun va ezgu hayot tarzining uyg‘unligida namoyon bo‘ladi.
1. “Tafsiri Hilol” Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf
2. Muslim.uz
3. Internet ma’lumotlari asosida
Sattarov Ma’rufjon
ta'lim muassasasi talabasi