Яратилиш санаси 08.10.2025

ISLOM TARIXIDA BAG‘RIKENGLIK VA TURLI DIN VAKILLARI BILAN MUNOSABAT

Mazkur maqolada Islom ta’limotida bag‘rikenglik, diniy xilma-xillikka munosabat va turli din vakillari bilan tinch-totuv yashash tamoyillari tarixiy nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambar Muhammad ﷺ sunnatlari asosida insonning e’tiqodidan qat’i nazar uning sha’ni, huquqi va adolatga bo‘lgan haqqi muhim ekani yoritiladi. Shuningdek, Madina davridagi ijtimoiy-siyosiy munosabatlar, Madina sahifasi, Najron nasroniylari bilan aloqalar hamda yahudiylar bilan bo‘lgan munosabatlar misolida Islom tarixida diniy bag‘rikenglikning amaliy ko‘rinishlari tahlil qilinadi. Maqolada bag‘rikenglik e’tiqoddan voz kechish emas, balki o‘z e’tiqodiga sodiq qolgan holda boshqa insonlarning huquq va qadr-qimmatini hurmat qilish tamoyiliga asoslanishi ta’kidlanadi.

Insoniyat tarixida turli din, millat va madaniyat vakillarining bir jamiyatda tinch-totuv yashashi doimo muhim ijtimoiy masalalardan biri bo‘lib kelgan. Diniy e’tiqodlar o‘rtasidagi farqlar ba’zan hamkorlik va o‘zaro hurmatga, ayrim hollarda esa ziddiyat va nizolarga sabab bo‘lgan. Shu jihatdan Islomning boshqa din vakillariga munosabati tarixiy va ilmiy nuqtayi nazardan alohida ahamiyatga ega.

Islom dini insoniyatni yagona insoniylik asosida ko‘radi. Qur’oni karimda: “Ey insonlar! Darhaqiqat, Biz sizlarni bir erkak va bir ayoldan yaratdik...” deyiladi (Hujurot, 13). Bu oyat insonlarning turli millat va qabilalarga bo‘linishini bir-birini kamsitish uchun emas, balki tanishish va o‘zaro munosabat o‘rnatish uchun ekanini bildiradi.

Payg‘ambar Muhammad ﷺ hayotlarida turli e’tiqod vakillari bilan munosabatning ko‘plab amaliy namunalari mavjud. Ayniqsa, Madinaga hijratdan keyingi davrda musulmonlar, yahudiylar va boshqa jamoalar o‘rtasida ijtimoiy va siyosiy munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan kelishuvlar tuzilgan. “Madina sahifasi” deb ataladigan hujjat ana shu tarixiy jarayonning muhim manbalaridan biridir.

 Qur’oni karimda diniy bag‘rikenglik tamoyili

Islomdagi bag‘rikenglikni tushunish uchun avvalo Qur’oni karimga murojaat qilish lozim. Qur’onda e’tiqod masalasida majburlash rad etiladi: “Dinga majbur qilish yo‘q” (Baqara, 256). Mazkur oyat insonning e’tiqod masalasida majburlanmasligi kerakligini bildiruvchi asosiy Qur’oniy tamoyillardan biridir.

Shuningdek, Qur’oni karimda: “Sizga o’z diningiz,menga o’z dinim” (Kafirun, 6) deyiladi. Bu oyat musulmon kishining o‘z e’tiqodiga qat’iy amal qilishi bilan birga, boshqa e’tiqod egalariga nisbatan munosabatda ham muayyan chegaralarni belgilaydi. Bag‘rikenglik — o‘z e’tiqodidan voz kechish emas, balki boshqa insonning mavjudligi va huquqlarini hurmat qilishdir.

Qur’oni karim musulmonlarni boshqa din vakillariga nisbatan adolatli bo‘lishga ham chaqiradi: Alloh taolo Qur’oni karimda musulmonlarni o‘zlariga tajovuz qilib, urush ochmagan o‘zga din vakillariga yaxshilik qilishga qiziqtirib shunday marhamat qiladi: “Din to‘g‘risida sizlar bilan urushmagan va sizlarni o‘z yurtingizdan (haydab) chiqarmagan kimsalarga nisbatan yaxshilik qilishingiz va ularga adolatli bo‘lishingizdan Alloh sizlarni qaytarmas. Albatta, Alloh adolatli kishilarni sevadi” (Mumtahana surasi, 8-oyat).Ushbu oyat bag‘rikenglikning muhim asosini — yaxshilik va adolatni ko‘rsatadi.

  Madina sahifasi — diniy va ijtimoiy hamkorlikning tarixiy namunasi

Payg‘ambar Muhammad ﷺ Makkadan Madinaga hijrat qilganlaridan so‘ng yangi ijtimoiy muhit vujudga keldi. Madinada musulmonlar bilan bir qatorda yahudiy jamoalari va boshqa guruhlar ham yashar edi. Shu sababli turli jamoalar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish muhim vazifaga aylandi.

Tarixiy manbalarda “Sahifatu-l-Madina” nomi bilan mashhur bo‘lgan hujjat shu jarayon bilan bog‘lanadi. Zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda uning tarkibi va shakllanish davri haqida turli qarashlar mavjud bo‘lsa-da, uning Madinadagi jamoalar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solishga qaratilgani keng muhokama qilingan.

Madina sahifasining muhim jihatlaridan biri shundaki, u jamiyatdagi turli guruhlarning o‘zaro majburiyatlarini belgilashga harakat qilgan.

Bu tajriba jamiyatda turli e’tiqod vakillarining mavjudligi avtomatik ravishda dushmanlikni anglatmasligini ko‘rsatadi. Aniq kelishuvlar, adolat va o‘zaro majburiyatlar orqali tinch hamkorlikni shakllantirish mumkin.

     Payg‘ambar Muhammad ﷺ va yahudiylar bilan munosabat

Payg‘ambar ﷺ Madinada yahudiy jamoalari bilan turli ijtimoiy va siyosiy munosabatlarda bo‘lganlar. Bu munosabatlarni faqat diniy farqlar nuqtayi nazaridan baholash biryoqlama bo‘ladi. Tarixiy vaziyatda tinchlik, ahdga vafo, siyosiy ittifoqlar va xavfsizlik kabi masalalar ham muhim o‘rin egallagan.

Payg‘ambar ﷺ ning yahudiy insonning vafoti munosabati bilan hurmat ko‘rsatganlari Sahih al-Buxoriyda rivoyat qilingan. Bir janoza o‘tayotganda Rasululloh ﷺ o‘rinlaridan turganlar. U kishiga janoza yahudiy kishiniki ekanligi aytilganda, insoniy jihatni ifodalovchi javob berganlar.

Bu voqea inson hayotining qadr-qimmati va odob-axloq masalasida katta saboq beradi. Diniy farq boshqa insonni inson sifatida hurmat qilmaslikka sabab bo‘la olmaydi.

       Najron nasroniylari bilan munosabat

Islom tarixida turli din vakillari bilan muloqotning yana bir muhim namunasi Najron nasroniylari bilan bo‘lgan munosabatlardir. Najron Arabiston yarimorolining muhim hududlaridan biri bo‘lib, u yerda nasroniy jamoalari mavjud edi. Payg‘ambar Muhammad ﷺ davrida Najron nasroniylaridan bir guruh Madinaga kelib, Rasululloh ﷺ bilan diniy masalalar yuzasidan muloqot qilgani tarixiy manbalarda qayd etiladi.

Bu voqea turli e’tiqod vakillarining bir-biri bilan ilmiy va diniy masalalarda muloqot qilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Islomdagi muloqot madaniyati boshqa din vakilining e’tiqodini qabul qilishni anglatmaydi. Inson o‘z e’tiqodida qat’iy turib, boshqalar bilan hurmat va odob doirasida suhbatlashishi mumkin.

     Bag‘rikenglik — e’tiqoddan voz kechish emas

Bag‘rikenglik tushunchasi ba’zan noto‘g‘ri talqin qilinadi. Ayrimlar bag‘rikeng bo‘lishni barcha e’tiqodlarni bir xil deb hisoblash yoki o‘z diniy qarashlaridan voz kechish deb tushunishi mumkin. Islomiy nuqtayi nazardan bunday tushuncha to‘g‘ri emas.

Musulmon kishi o‘z aqidasiga e’tiqod qiladi. Shu bilan birga, boshqa insonning ham o‘z e’tiqodiga ega bo‘lishini tan oladi va unga nisbatan zulm, haqorat yoki adolatsizlik qilmaydi.

Demak, bag‘rikenglikning uch muhim jihatini ajratish mumkin: birinchidan, e’tiqod masalasida majburlamaslik; ikkinchidan, insonning sha’ni va huquqlarini hurmat qilish; uchinchidan, ijtimoiy hayotda adolat va yaxshi muomala qilish.

       Islom sivilizatsiyasida diniy xilma-xillik

Islom tarixining keyingi davrlarida musulmonlar yahudiylar, nasroniylar va boshqa diniy guruhlar bilan turli shakllarda yonma-yon yashaganlar. Ayniqsa, ilm-fan rivojlangan yirik shaharlarda turli diniy jamoalar o‘rtasida ilmiy va madaniy aloqalar mavjud bo’lgan.

Bunday tarixiy tajribani baholashda haddan tashqari ideallashtirish ham, butunlay inkor etish ham ilmiy jihatdan to‘g‘ri emas. Tarixda bag‘rikenglik va hamkorlik bilan bir qatorda siyosiy nizolar va diniy ziddiyatlar ham bo‘lgan.

Shu sababli Islom tarixini o‘rganishda manbalarni qiyoslash, tarixiy vaziyatni hisobga olish va rivoyatlarning ishonchlilik darajasini tekshirish katta ahamiyatga ega. Oddiy misol, Payg‘ambar alayhissalomning davrlarida Najron nasroniylari kelgan paytda, masjidga kelgan, Payg‘ambar alayhissalomning uylari masjidda bo‘lgan, ularning ibodat qiladigan vaqtlari bo‘lib qolgan. Payg‘ambar alayhissalom musulmonlarning masjidi ichida ularning xochini osib ibodat qilishlariga ruxsat bergan. O‘zlari masjidning boshqa tomonida namozlarini ado qilishgan, nasroniylar xuddi cherkovdagi narsalarini olib kelib, ibodat qilishgan.

   Bugungi jamiyat uchun tarixiy saboqlar

Bugungi globallashuv sharoitida turli din va madaniyat vakillari bir-biri bilan yanada ko‘proq uchrashmoqda.

Internet, ta’lim, savdo va boshqa ijtimoiy jarayonlar xalqlar o‘rtasidagi aloqalarni kuchaytirmoqda. Bunday sharoitda diniy bag‘rikenglik jamiyat barqarorligi uchun muhim omillardan biridir.

Diniy farq adolatsizlikka sabab bo‘lmasligi kerak. Boshqa din vakillari bilan muloqot qilish ilmiy va ijtimoiy zaruratdir. Kelishuv va ahdga vafo tinchlikning asosiy shartlaridan biridir. Insonning sha’ni va qadr-qimmati hurmat qilinishi kerak. Diniy bahslarda haqorat emas, hikmat va chiroyli muomala ustuvor bo‘lishi lozim.

Tarixiy voqealarni o‘sha davr sharoitini hisobga olgan holda o‘rganish kerak. Ayniqsa yoshlar orasida diniy savodxonlikni oshirish muhim, chunki bilim yetarli bo‘lmagan sharoitda tarixiy voqealar noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin.

      Xulosa

Islom tarixini chuqur o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, bag‘rikenglik Islom ta’limotining chetdan kirib kelgan g‘oyasi emas, balki Qur’on va Sunnatda asoslari mavjud bo‘lgan muhim axloqiy va ijtimoiy tamoyildir.

Qur’oni karim dinda majburlashni rad etadi, adolat va yaxshilikka chaqiradi. Payg‘ambar Muhammad ﷺ hayotlarida esa bu tamoyillar amaliy shaklda namoyon bo‘lgan. Madina sahifasi turli jamoalar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan tarixiy hujjat sifatida katta ahamiyatga ega. Najron nasroniylari bilan muloqot esa turli e’tiqod vakillari o‘rtasidagi muzokara va suhbat imkoniyatini ko‘rsatadi. Yahudiy janozasi oldida Rasululloh ﷺ ning o‘rinlaridan turganlari esa insoniy hurmatning ta’sirchan namunasidir.

Bugungi kunda diniy va madaniy xilma-xillik kuchayib borayotgan bir paytda bu tarixiy tajribaning ahamiyati yanada ortmoqda. Diniy bag‘rikenglik jamiyatda tinchlikni saqlash, o‘zaro hurmatni mustahkamlash va turli jamoalar o‘rtasida sog‘lom muloqotni rivojlantirishga xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.       “Tafsiri Hilol” Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf

2.       Muslim.uz

3.       Internet ma’lumotlari

4.        kun.uz

 Sattorov Ma’rufjon

ta'lim muassasasi talabasi