Яратилиш санаси 19.11.2025

“MUHIT TARBIYA QILADI” FARZANDNI QANDAY ASRAYMIZ?

Mazkur maqolada farzand tarbiyasida ijtimoiy, oilaviy va axborot muhitining ta’siri hamda ushbu muhitni sog‘lom saqlash masalasi tahlil qilinadi. Bola tarbiyasi faqat ota-onaning nasihati yoki maktabdagi ta’lim bilan chegaralanmaydi. Bola har kuni ko‘rayotgan muhitidan, atrofidagi insonlarning xulqidan, oiladagi munosabatlardan va iste’mol qilayotgan axborotidan ta’sirlanadi. Zamonaviy rivojlanish fani ham bolaning dastlabki tajribalari va munosabatlari uning miya rivoji, xulqi va kelajakdagi farovonligiga ta’sir qilishini ko‘rsatmoqda. Maqolada Qur’oni karim va sahih hadislardagi tarbiya tamoyillari zamonaviy ilmiy qarashlar bilan uyg‘un holda tahlil qilinadi. Shuningdek, ota-onalar uchun muhitni sog‘lomlashtirishning amaliy yo‘nalishlari taklif etiladi.

Farzand dunyoga kelganida uning oldida tayyor bir dunyo mavjud bo‘ladi. U oiladagi munosabatlarni ko‘radi, ota-onasining gapirish uslubini eshitadi, kattalarning bir-biriga bo‘lgan munosabatini kuzatadi va asta-sekin shu muhitdagi xatti-harakatlarni o‘zlashtira boshlaydi.

Shu sababli tarbiya faqat:“Bolamga nima deyapman?” degan savol bilan emas, balki:“Bolam har kuni nimani ko‘ryapti?”degan savol bilan ham o‘lchanishi kerak.

Farzandni tarbiyalash — avvalo muhitni tarbiyalash

Ota-ona farzandiga yaxshi inson bo‘lishni o‘rgatishi mumkin. Ammo agar bola har kuni buning teskarisini ko‘rsa, nasihatning ta’siri kamayishi mumkin.

Masalan, ota-onasi farzandiga:“Yolg‘on gapirma”, — deydi. Ammo bola ota-onasining boshqalar oldida yolg‘on gapirayotganini ko‘radi.  “Birovni haqorat qilma”, — deydi. Ammo oilada kattalar bir-birini haqorat qiladi.  “Telefonni kam ishlat”, — deydi. Ammo ota-onaning o‘zi kunning katta qismini telefon bilan o‘tkazadi.

Bunday vaziyatda bola ko‘pincha nasihatdan ko‘ra amaliy namunani kuchliroq qabul qiladi.

Ilmiy tadqiqotlar ham bolalar rivojida kattalar bilan javobchan, barqaror va mehrli munosabatlarning katta ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Harvard Center on the Developing Child ma’lumotlariga ko‘ra, bolaning kattalar bilan bo‘lgan munosabatlari miya rivojining muhim poydevorlaridan biridir.

Shuning uchun tarbiyaning eng kuchli shakllaridan biri — ota-onaning o‘zi namuna bo‘lishidir.

Islomda oilaning tarbiyaviy mas’uliyati

Qur’oni karim oilaning tarbiyaviy mas’uliyatiga juda jiddiy qaraydi. Alloh taolo shunday marhamat qiladi: Ey iymon keltirganlar! O‘zingizni va ahli ayolingizni yoqilg‘isi odamlaru toshdan bo‘lgan o‘tdan saqlang. (Tahrim, 6-oyat).

Ushbu oyat ota-onaning vazifasi faqat farzandning moddiy ehtiyojlarini ta’minlash emasligini ko‘rsatadi. Oilani ma’naviy va axloqiy jihatdan himoya qilish ham ota-onaning zimmasidagi mas’uliyatdir.

Bu mas’uliyatni bugungi sharoitda kengroq tushunish mumkin. Chunki bolaning “muhiti” endi faqat uy va ko‘cha bilan chegaralanmaydi. Uning muhitiga:

oila; maktab; do‘stlar; mahalla; internet; ijtimoiy tarmoqlar; ko‘rayotgan va eshitayotgan axborotlari ham kiradi.

Shuning uchun zamonaviy ota-onalik faqat “farzandim qayerda yuribdi?” degan savol bilan chegaralanmasligi kerak.

“Farzandim nimani ko‘ryapti, nimani eshityapti va kimlardan ta’sir olyapti?” degan savol ham muhimdir.

Bola doimiy ravishda hurmat, mehr, tartib va mas’uliyatni ko‘rsa, bu qadriyatlarning kundalik hayotdagi tabiiy ko‘rinishini ko‘radi.

Bola tug‘ilgach, kun o‘tgan sayin o‘zini o‘rab turgan muhit bilan muomala qilishga uni tayyorlaydigan bilim va tajribalarni o‘zlashtirib boradi. Ota-ona farzandini tarbiyalab borish, unga to‘g‘rini noto‘g‘ridan ajratishni o‘rgatish  harakatida bo‘ladilar. Bu ular yashab turgan jamiyatdagi urf-odat va an’analarga ko‘ra, turlicha bo‘lishi mumkin.

Islom dinimizda ham farzand tarbiyasiga alohida e’tibor berilib, u millat yuksalishi uchun asosiy omil deb qaraladi.

Eng kuchli muhit — oiladagi muhit

Bolaning birinchi tarbiya maktabi oiladir. Hadisi sharifda “Har bir tug‘ilgan bola fitratda tug‘iladi. Keyin ota-onasi uni yahudiy, nasroniy yoki majusiy qiladi…” deyilgan

Bu hadis bolaning shakllanishida ota-ona va uning muhiti naqadar katta ta’sirga ega ekanini ko‘rsatadi. Sahih Muslim, 2658.

Oila ichidagi muomala bolaning odamlar bilan qanday munosabat qurishiga ta’sir qilishi mumkin. Agar oilada suhbatlashish, bir-birini tinglash va muammoni tinch yo‘l bilan hal qilish odat bo‘lsa, bola ham ushbu uslubni o‘rganadi.

Aksincha, doimiy janjal, haqorat, qo‘pollik yoki beqarorlik bolaning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

 “Bolani yomon muhitdan olib qochish” yetarlimi?

Savolning eng muhim qismi ham shu.

Farzand tarbiyasida zararli muhitni ko‘rgan ota-ona tabiiy ravishda:

“Farzandimni bunday muhitdan qanday saqlayman?”deb o‘ylaydi.

Lekin faqat taqiqlash uzoq muddatli yechim bo‘lmasligi mumkin.

Bolaga:“Buni ko‘rma.”,“U bilan gaplashma.”,“Bunga qaramagin.”

deyishdan tashqari, uning hayotida yaxshi muqobil muhit yaratish kerak.

Agar bola bo‘sh vaqtida nima bilan shug‘ullanishini bilmasa, faqat telefonni olib qo‘yish muammoni to‘liq hal qilmasligi mumkin.

Agar do‘stlari salbiy ta’sir qilayotgan bo‘lsa, shunchaki “ular bilan gaplashma” deyishdan tashqari, bolaga yaxshi do‘stlar va foydali mashg‘ulotlar topish uchun imkoniyat yaratish muhim.

Demak, yechim:faqat yomon muhitdan uzoqlashtirish emas, yaxshi muhit bilan almashtirishdir.

 Axborot muhiti — yangi tarbiya maydoni

Bugungi bola ko‘chaga chiqmasdan ham turli xil ta’sirlarga duch kelishi mumkin. Telefon va internet orqali u turli g‘oyalar, qarashlar, xulq-atvor namunalari va turmush tarzlarini ko‘radi.

 Shu sababli zamonaviy tarbiyada “axborot muhiti” alohida ahamiyat kasb etadi.

 Ota-ona farzandining internetdan foydalanishini mutlaqo nazoratsiz qoldirmasligi, shu bilan birga faqat taqiqlashga tayanmasligi kerak. Eng samarali yo‘llardan biri — bolada tanqidiy fikrlash va to‘g‘ri-noto‘g‘rini ajrata olish qobiliyatini shakllantirishdir.

Ya’ni:“Buni ko‘rma!”deyish bilan bir qatorda,

“Bu nima uchun noto‘g‘ri?”,“Bu ma’lumot qayerdan kelgan?”

“Bu insonning maqsadi nima?”kabi savollarni muhokama qilish kerak.

Bu usul bolani ota-onadan mustaqil qolganida ham o‘zini boshqarishga tayyorlaydi.

Do‘stlar muhiti va tengdoshlarning ta’siri

Bola ulg‘aygani sari tengdoshlarining ta’siri kuchayadi. Ayniqsa o‘smirlik davrida inson o‘zini guruhga tegishli ekanini his qilishni xohlaydi.

   Shuning uchun ota-ona farzandining do‘stlari bilan qiziqishi kerak. Ammo bu qiziqish faqat tekshirish va shubha qilish ko‘rinishida bo‘lmasligi kerak.

    Farzand ota-onasiga:“Meni tushunadi.”degan ishonch bilan murojaat qila olishi juda muhim.

Agar bola muammoga duch kelganda ota-onasidan qo‘rqsa, muammoni yashirishga harakat qilishi mumkin.

Agar ota-onasi bilan ochiq gaplasha olsa, muammoni oldindan aytish ehtimoli yuqori bo‘ladi.Shuning uchun ishonch — tarbiyaning himoya devorlaridan biridir.

 Muhitni saqlashning amaliy yechimi

Farzandni har qanday salbiy ta’sirdan butunlay ajratib qo‘yish deyarli imkonsiz. Shuning uchun eng to‘g‘ri strategiya — bolani tashqi muhitdan butunlay uzish emas, balki uni muhit ta’siriga qarshi turadigan darajada tarbiyalashdir.

Buning uchun quyidagi besh yo‘nalish muhim:

1. Ota-ona o‘zi namuna bo‘lishi.Farzandga aytilayotgan gap avvalo ota-onaning hayotida ko‘rinishi kerak.

2. Oilada sog‘lom muloqot yaratish.Bola savol berganda uni masxara qilmaslik, fikrini eshitish va xatosini tushuntirish muhim.

3. Yaxshi muhitni ko‘paytirish.Foydali do‘stlar, sport, kitobxonlik, ilm, oila bilan suhbat va jamoaviy faoliyat bolaga ijobiy muhit yaratadi.

Axborot savodxonligini rivojlantirish

Bola ko‘rgan har bir ma’lumotni haqiqat deb qabul qilmasligi, uni tahlil qilishni o‘rganishi kerak.

Nazorat va ishonch o‘rtasida muvozanat saqlash

 Ota-ona farzandining hayotidan xabardor bo‘lishi kerak, lekin tarbiya faqat qo‘rqitish va qattiq nazoratga aylanib qolmasligi lozim.

Ilmiy manbalarda ham bolalar uchun sog‘lom rivojlanish muhitini yaratishda javobchan munosabatlarni kuchaytirish, oiladagi stressni kamaytirish va barqarorlikni ta’minlash muhimligi qayd etiladi.

Farzandni saqlashning eng kuchli yo‘li — uning ichki mezonlarini shakllantirish

 Tashqi nazoratning chegarasi bor. Ota-ona farzandi yonida bo‘lmagan paytda uning har bir harakatini nazorat qila olmaydi.Shuning uchun tarbiyaning eng yuqori bosqichi — bolaning ichida to‘g‘ri mezonni shakllantirishdir.

 Bola:“Buni ota-onam ko‘rib turibdi, shuning uchun qilmayman”degan bosqichdan:

“Buni qilish to‘g‘ri emas, shuning uchun qilmayman”degan bosqichga o‘tishi kerak.Bu esa faqat qo‘rqitish bilan emas, balki e’tiqod, axloq, mas’uliyat va to‘g‘ri namuna orqali shakllanadi.

Shu jihatdan Qur’onda “O‘zlaringizni va oilalaringizni saqlanglar” degan amr faqat tashqi nazorat emas, oilaning ma’naviy mas’uliyatini ham anglatadi.

Xulosa

Farzand tarbiyasida muhitning ta’siri juda katta. Bola faqat ota-onasining gaplaridan emas, balki ularning xatti-harakatlari, oiladagi munosabatlar, do‘stlari, maktabi va axborot muhitidan ham ta’sirlanadi.

Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar ham bolaning rivojlanish muhiti va kattalar bilan bo‘lgan barqaror, mehrli munosabatlari uning rivojlanishida muhim rol o‘ynashini ko‘rsatmoqda.

Islom esa bu masalaga bundan ancha oldin oilaviy mas’uliyat nuqtayi nazaridan yondashgan. Tahrim surasining 6-oyatidagi oilani asrash haqidagi buyruq ota-onaning farzand tarbiyasidagi mas’uliyatini yuksak darajada ifodalaydi.

Shu sababli farzandni saqlashning yechimi uni dunyodan butunlay ajratib qo‘yish emas.

   Asosiy yechim — uning atrofidagi muhitni imkon qadar sog‘lomlashtirish va bolaning ichki mezonlarini mustahkamlashdir.

Farzandga yaxshi narsani aytish kerak.

Ammo undan ham kuchlisi — yaxshi narsani unga ko‘rsatishdir.

Farzandni yomon muhitdan himoya qilish kerak.

Ammo undan ham kuchlisi — uni yaxshi muhit bilan o‘rab olishdir.

Chunki farzand tarbiyasida eng kuchli savol:“Biz bolamizga nima o‘rgatyapmiz?”

emas, balki:“Biz bolamiz uchun qanday muhit yaratib beryapmiz?”degan savoldir.

Agar oila sog‘lom bo‘lsa, suhbat ochiq bo‘lsa, ota-ona namuna bo‘lsa, bola foydali muhit bilan ta’minlansa va uning qalbida to‘g‘ri mezonlar shakllantirilsa, tashqi muhitning salbiy ta’sirlariga qarshi turish imkoniyati ham kuchayadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

  1. “Tafsiri Hilol” Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf
  2. Muslim.uz
  3. Internet ma’lumotlari

 

 Sattorov Ma’rufjon

ta'lim muassasasi talabasi