Яратилиш санаси 25.12.2025

OILAVIY QADRIYATLARNING YEMIRILISHI VA ISLOM TA’LIMOTLARI

Bugungi kunda jamiyat taraqqiyoti bilan bir qatorda oilaviy munosabatlarda ham turli o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Oila insonning ma’naviy, axloqiy va ijtimoiy shakllanishida eng muhim muhitlardan biridir. Undagi mehr-oqibat, o‘zaro hurmat, mas’uliyat, sabr va sadoqat kabi qadriyatlarning zaiflashuvi nafaqat bir oilaga, balki butun jamiyatga ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur maqolada oilaviy qadriyatlarning yemirilishiga sabab bo‘layotgan omillar, Islom dinida oilaga berilgan yuksak maqom hamda Qur’on va Sunnat asosida oilaviy munosabatlarni mustahkamlash yo‘llari tahlil qilinadi.

Inson hayotida shunday maskan borki, uning o‘rnini hech qanday boylik, mansab yoki zamonaviy texnologiya bosa olmaydi. Bu — oila.

Oila inson dunyoga kelganidan boshlab mehrni, hurmatni, mas’uliyatni, yaxshilik va yomonlikni anglay boshlaydigan birinchi tarbiya maktabidir. Agar oilada mehr bo‘lsa, farzand mehrni o‘rganadi; agar oilada hurmat bo‘lsa, u hurmat qilishni o‘rganadi; agar oilada mas’uliyat bo‘lsa, u ham o‘z zimmasidagi vazifalarni anglab ulg‘ayadi.

Shu sababli oiladagi muhitning o‘zgarishi jamiyat kelajagiga bevosita ta’sir qiladi. Bugungi kunda texnologiyalarning rivojlanishi, ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi, moddiy manfaatlarning ustun qo‘yilishi, o‘zaro muloqotning kamayishi kabi omillar ayrim oilalarda mehr-oqibat va o‘zaro hurmatning zaiflashishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday sharoitda Islomning oila haqidagi ta’limotlarini qayta anglash nihoyatda muhimdir.

1. Islomda oila — oddiy ijtimoiy birlik emas

Islom nikohni shunchaki ikki insonning birga yashashi sifatida emas, balki katta mas’uliyat va ahd sifatida ko‘radi.

Alloh taolo er-xotin munosabatining maqsadini shunday bayon qiladi:

“Uning alomatlaridan biri — sizlar uchun o‘zlaringizdan juftlar yaratgani, ular bilan orom topishingiz va orangizda mehr-muhabbat hamda rahm-shafqat paydo qilganidir.”

(Rum surasi, 21-oyat mazmuni.)

Bu oyatda oilaning uch muhim asosi ko‘rsatilgan: sakinat — xotirjamlik; mavadda , mehr-muhabbat; rahmat — rahm-shafqat.

Demak, Islom nazarida oila faqat moddiy ta’minot yoki bir uyda yashashdan iborat emas. Oila inson o‘zini xotirjam his qiladigan, mehr topadigan va qiyinchiliklarda bir-biriga rahm-shafqat ko‘rsatadigan maskan bo‘lishi kerak.

2. Oilaviy qadriyatlarning yemirilish sabablari

Oiladagi muammolarni faqat bitta sabab bilan izohlash to‘g‘ri emas. Biroq ayrim omillar bugungi oilaviy munosabatlarga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Birinchidan, muloqotning kamayishi. Bir uyda yashab, bir-biri bilan suhbatlashmaydigan insonlar soni ortib borayotganini kuzatish mumkin. Telefon, internet va ijtimoiy tarmoqlar insonlarni bir-biriga bog‘layotgandek ko‘rinsa-da, ba’zan eng yaqin insonlar o‘rtasidagi jonli suhbatni kamaytirib qo‘yadi.

Ota farzandining dardini eshitmasa, ona farzandining ichki kechinmalariga e’tibor bermasa, er-xotin bir-birining fikrini tinglamasa, oilada jismoniy yaqinlik bo‘lsa ham, ma’naviy uzoqlik paydo bo‘lishi mumkin.

Ikkinchidan, moddiy manfaatning ustun qo‘yilishi. Ba’zan oilaning baxti boylik, hashamat yoki tashqi ko‘rinish bilan o‘lchana boshlaydi. Aslida esa moddiy ta’minot muhim bo‘lsa-da, u oilaviy baxtning yagona mezoni emas.

Uchinchidan, sabrning kamayishi. Bugungi tezkor hayot insonni hamma narsani tez hal qilishga o‘rgatmoqda. Ammo oilaviy munosabatlar sabr, murosa va vaqt talab qiladi.

3. Oila tarbiyasi — jamiyat kelajagi

Oilaviy qadriyatlarning yemirilishi faqat er-xotin munosabatiga taalluqli muammo emas. Uning eng katta ta’siri farzand tarbiyasida namoyon bo‘ladi.

Bola ota-onasining nasihatidan ko‘ra ko‘proq ularning amaliy hayotidan ta’sirlanadi. Agar bola oilada hurmatni ko‘rsa — hurmat qilishni; mehrni ko‘rsa — mehr ko‘rsatishni; halollikni ko‘rsa — halol bo‘lishni; mas’uliyatni ko‘rsa — mas’uliyatli bo‘lishni; sabrni ko‘rsa — sabr qilishni o‘rganadi.

Alloh taolo marhamat qiladi: “Ey iymon keltirganlar! O‘zingizni va oilangizni yoqilg‘isi odamlar va toshlar bo‘lgan olovdan saqlang.”

(Tahrim surasi, 6-oyat.)

Bu oyat oilani faqat oziq-ovqat, kiyim-kechak va moddiy ehtiyojlar bilan ta’minlash yetarli emasligini anglatadi. Ota-ona oilasining diniy, axloqiy va ma’naviy tarbiyasi uchun ham mas’uldir.

4. Islom oilaviy muammolarga qanday yechim taklif qiladi?

Islom oilani saqlash uchun faqat “chidash”ni emas, balki muayyan axloqiy tamoyillarni tavsiya qiladi.

Mehr va rahm-shafqat. Qur’onda er-xotin orasidagi munosabatning asosiy belgilaridan biri sifatida mavadda va rahmat zikr qilingan. Oilada “mening haqqim” degan tushuncha bilan birga “mening vazifam” degan tushuncha ham bo‘lishi kerak.

O‘zaro hurmat. Oilada insonning qadr-qimmati saqlanishi kerak. Er-xotin bir-birini kamsitish, haqoratlash yoki doimiy ayblash bilan emas, muammoni birgalikda hal qilish bilan oilani mustahkamlaydi.

Mas’uliyat. Islom oilada har bir kishining zimmasiga vazifa yuklaydi. Oila faqat bir tomonning mehnati bilan emas, o‘zaro mas’uliyat va hamkorlik bilan mustahkamlanadi.

Sabr va murosa. Mukammal oila — umuman muammosi bo‘lmagan oila emas. Balki muammo kelganda uni qanday hal qilishni biladigan oiladir.

Payg‘ambarimiz ﷺ shunday deganlar:

“Mo‘min erkak mo‘mina ayolni yomon ko‘rmasin. Agar uning bir xulqini yoqtirmasa, boshqa bir xulqidan rozi bo‘ladi.”

(Sahih Muslim, 1468b.)

5. Oilaviy qadriyatlarni tiklash uchun nima qilish kerak?

Oilani mustahkamlash faqat nikohdan keyin boshlanmaydi. Bu jarayon farzandning yoshligidan boshlanadi.

Buning uchun:

1. Farzandlarga oilaning muqaddasligi va mas’uliyat ekanini tushuntirish kerak.

2. Yoshlarni faqat turmush qurishga emas, oilaviy hayotga tayyorlash zarur.

3. Ota-onalar farzandlariga nasihat qilishdan oldin o‘zlari namuna bo‘lishlari kerak.

4. Oilada muntazam suhbat va birgalikdagi vaqt uchun imkon yaratish kerak.

5. Oilaviy masalalarda Qur’on va Sunnatning tarbiyaviy tamoyillarini chuqurroq o‘rganish lozim.

Xulosa

Oilaviy qadriyatlarning yemirilishi — faqat bir oilaning muammosi emas. Oila zaiflashsa, uning ta’siri farzand tarbiyasiga, keyingi avlodning dunyoqarashiga va oxir-oqibat butun jamiyatning ma’naviy hayotiga yetib boradi.

Islom esa oilaga oddiy ijtimoiy institut sifatida emas, balki mehr, rahmat, mas’uliyat va tarbiya maskani sifatida qaraydi. Qur’on er-xotin o‘rtasidagi munosabatni sakinat, mavadda va rahmat asosiga qurishni ko‘rsatadi. Payg‘ambarimiz ﷺ esa oilaviy munosabatlarda insonning kamchiligiga berilib ketmasdan, uning yaxshi jihatlarini ham ko‘rishga chaqirganlar.

Shunday ekan, bugungi kunda oilani mustahkamlash uchun faqat tashqi muammolarni ayblash yetarli emas. Har bir inson o‘zidan boshlashi kerak: men oilamga qancha mehr beryapman, yaqinlarimni qancha tinglayapman, o‘z vazifamni qay darajada bajaryapman?

Zero, mustahkam jamiyatning poydevori mustahkam oiladan boshlanadi. Oilani asrash esa faqat bugungi kunni emas, kelajak avlodni asrashdir.

Foydalanilgan manbalar

1. Qur’oni Karim. Rum surasi, 21-oyat.

2. Qur’oni Karim. Tahrim surasi, 6-oyat.

3. Imom al-Buxoriy. Sahih al-Buxoriy, 5356-hadis.

4. Imom Muslim. Sahih Muslim, 1468b-hadis.

 Sattorov Ma’rufjon

ta'lim muassasasi talabasi