MOTURIDIYA KALOM MAKTABINING BAG'RIKENGLIK G'OYALARI
KIRISH
Diniy bag'rikenglik va mo'tadillik masalasi bugungi kunda nafaqat islom olamida, balki butun jahon miqyosida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Turli mazhab va oqimlar o'rtasidagi munosabatlarni to'g'ri yo'lga qo'yish, ifrot (haddan oshish) va tafrit (kamsitish) o'rtasidagi mo'tadil yo'lni topish zamonaviy jamiyat barqarorligining muhim shartlaridan biridir. Ushbu borada Movarounnahr zaminida shakllangan Mo'turidiya kalom maktabining ilmiy-nazariy merosi alohida ahamiyatga ega, chunki bu maktab o'z tabiatiga ko'ra aql bilan naqlni, qat'iyat bilan bag'rikenglikni uyg'un tarzda birlashtirgan.
O'zbekiston Respublikasida so'nggi yillarda diniy bag'rikenglik va konfessiyalararo totuvlikni mustahkamlashga qaratilgan davlat siyosati izchil olib borilmoqda. Shu nuqtai nazardan, ajdodlarimiz — xususan Imom Mo'turidiy va uning izdoshlari — merosidagi mo'tadillik g'oyalarini ilmiy asosda o'rganish, ularni yoshlarga to'g'ri yetkazish nihoyatda muhim vazifadir. Ushbu maqolaning maqsadi Mo'turidiya kalom maktabining bag'rikenglikka oid asosiy tamoyillarini yoritish hamda Movarounnahr allomalari — Abu Mansur al-Moturidiy, Abu'l-Mu'in an-Nasafiy, Abu'l-Yusr al-Bazdaviy va Najmiddin an-Nasafiy kabi zotlarning ilmiy merosini qiyosiy tahlil qilishdan iborat.
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada IX–X asrlarda Movarounnahrda shakllangan Mo'turidiya kalom maktabining bag'rikenglik va mo'tadillikka oid g'oyalari tahlil qilinadi. Imom Mo'turidiy asos solgan bu ilmiy maktabning aql va naqlni uyg'unlashtirish, imon masalasida ehtiyotkorlik bilan yondashish, boshqa mazhab vakillarini yengil-elpi takfir qilmaslik kabi tamoyillari yoritiladi. Shuningdek, Abu'l-Mu'in an-Nasafiy, Abu'l-Yusr al-Bazdaviy va Najmiddin an-Nasafiy kabi Movarounnahrlik allomalarning bu boradagi ilmiy merosi qiyosiy tarzda o'rganiladi. Tadqiqot natijalari Mo'turidiya maktabi tamoyillarining bugungi kunda diniy bag'rikenglikni mustahkamlashdagi ahamiyatini ko'rsatadi.
ASOSIY QISM
1. Imom Mo'turidiy va Mo'turidiya kalom maktabining shakllanishi
Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad al-Moturidiy (vafoti hijriy 333 / milodiy 944 yil) Samarqand yaqinidagi Moturid qishlog'ida tavallud topgan bo'lib, "Imom ul-Huda" (to'g'ri yo'l imomi) va "A'lam ul-huda" kabi faxrli unvonlar bilan e'zozlanadi. U o'z davrida keng tarqalgan turli oqimlar — Mu'tazila, Jahmiya, Karromiya va boshqa firqalarning aql bilan naqlni bir-biriga zid qo'yuvchi qarashlariga javoban, ahli sunna vaj jamoa aqidasini mustahkam ilmiy-mantiqiy asosda tizimlashtirdi.
Imom Mo'turidiyning "Kitob at-Tavhid" va "Ta'vilot al-Qur'on" (Ta'vilotu ahli sunna) nomli asarlari Mo'turidiya kalom maktabining asosiy manbalari hisoblanadi. Bu asarlarda aql-idrokning vahiy bilan ziddiyatda emasligi, balki aql vahiyni tasdiqlovchi va tushunishga yordam beruvchi vosita ekanligi ilmiy tarzda isbotlangan. Aynan shu uyg'unlikka asoslangan yondashuv keyinchalik Movarounnahrda keng tarqalib, mintaqaning diniy-ilmiy tafakkuriga chuqur ta'sir ko'rsatdi.
2. Mo'turidiya kalomida bag'rikenglik va mo'tadillik tamoyillari
Mo'turidiya maktabining eng muhim xususiyatlaridan biri — imon masalasida o'ta ehtiyotkorlik bilan yondashish va yengil-elpi takfir (kofir deb ayblash)dan qaytarishdir. Mo'turidiya olimlari nazdida imon qalban tasdiqlash bo'lib, gunoh qilgan musulmon imondan chiqib ketmaydi, balki gunohkor mo'min sifatida qoladi. Bu qarash xorijiylar (xavorij) va ba'zi boshqa oqimlarning katta gunoh qilgan kishini dindan chiqargan deb hisoblovchi qat'iy pozitsiyasidan farqli o'laroq, mo'tadil va bag'rikeng yondashuvni ifodalaydi.
Shuningdek, Mo'turidiya kalomida aql bilan naql o'rtasida muvozanat saqlash tamoyili markaziy o'rin tutadi. Bu maktab vakillari aqlni mutlaqo inkor etuvchi qat'iy zohiriylikka ham, naqlni butunlay e'tibordan chetda qoldiruvchi haddan tashqari ratsionalizmga ham qarshi chiqib, ikkalasi o'rtasidagi mo'tadil yo'lni tanladilar. Bu yondashuv turli fikr va qarashlarga hurmat bilan munosabatda bo'lish, ilmiy bahs-munozaralarni odob doirasida olib borish madaniyatini shakllantirdi.
3. Movarounnahr allomalari merosining qiyosiy tahlili
Imom Mo'turidiydan keyingi davrda uning ta'limotini rivojlantirgan bir qator Movarounnahrlik allomalar yetishib chiqdi. Abu'l-Mu'in an-Nasafiy (vafoti hijriy 508 yil) o'zining "Tabsiratul-adilla fi usulid-din" asarida Mo'turidiya aqidasini yanada tizimli va mukammal tarzda bayon etib, boshqa mazhab vakillari bilan ilmiy muloqotda bo'lish odobini alohida ta'kidlagan. Uning yondashuvida raqib fikrlarni hurmat bilan tinglash va dalil asosida javob berish uslubi yetakchi o'rin tutadi.
Abu'l-Yusr al-Bazdaviy (vafoti hijriy 493 yil) "Usul ad-din" asarida Mo'turidiya aqidasining huquqiy-huquqshunoslik (fiqh) bilan bog'liq jihatlarini yoritib, amaliy hayotda mo'tadillikning ahamiyatini ko'rsatib berdi. Uning ilmiy uslubida nazariy kalom bilan amaliy fiqhning uyg'unligi yaqqol namoyon bo'ladi.
Najmiddin Umar an-Nasafiy (vafoti hijriy 537 yil) esa o'zining mashhur "Al-Aqoid an-Nasafiyya" risolasida Mo'turidiya aqidasi asoslarini ixcham va tushunarli tilda bayon etib, bu asar asrlar davomida Movarounnahr va undan tashqarida madrasalarda asosiy darslik sifatida o'qitib kelindi. Bu uch alloma merosini qiyoslaganda, ularning barchasida umumiy bir jihat — aqidaviy masalalarda qat'iyatni saqlagan holda, boshqa qarashlarga nisbatan ilmiy odob va bag'rikenglikni namoyon etish tamoyili yaqqol ko'zga tashlanadi.
4. Bugungi kun uchun ahamiyati
Mo'turidiya kalom maktabining bag'rikenglik va mo'tadillikka asoslangan merosi bugungi kunda ham o'z ahamiyatini yo'qotmagan. Zamonaviy jamiyatda diniy ekstremizm va turli mafkuraviy tahdidlarga qarshi mafkuraviy immunitetni shakllantirishda aynan shu mo'tadil ta'limotni yoshlarga to'g'ri yetkazish muhim ahamiyat kasb etadi. Diniy ta'lim muassasalarida Mo'turidiya aqidasini uning tarixiy-ilmiy kontekstida chuqur o'rgatish, Movarounnahr allomalari merosini qiyosiy tadqiq qilish orqali yoshlarda mo'tadil diniy dunyoqarashni mustahkamlash mumkin.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, Mo'turidiya kalom maktabi Movarounnahr diniy-ilmiy tafakkurining eng yorqin namunalaridan biri bo'lib, uning markazida aql va naql uyg'unligi, imon masalasida ehtiyotkorlik va boshqa qarashlarga nisbatan bag'rikenglik tamoyillari yotadi. Abu Mansur al-Moturidiy va uning izdoshlari — an-Nasafiy, al-Bazdaviy kabi allomalarning ilmiy merosi bugungi kunda ham mo'tadil islom qadriyatlarini targ'ib qilishda muhim manba bo'lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abu Mansur al-Moturidiy. Kitob at-Tavhid. — Bag'dod: Dor ul-Bayruniy, 1970.
2. Abu Mansur al-Moturidiy. Ta'vilotu ahli sunna (Ta'vilot al-Qur'on). — Bayrut: Dor ul-Kutub il-ilmiyya.
3. Abu'l-Mu'in an-Nasafiy. Tabsiratul-adilla fi usulid-din. — Damashq: Ma'had al-Furqon.
4. Abu'l-Yusr al-Bazdaviy. Usul ad-din. — Qohira: Dor ul-Ehyo.
5. Najmiddin Umar an-Nasafiy. Al-Aqoid an-Nasafiyya (sharhlari bilan). — Toshkent: Toshkent islom universiteti nashriyoti.
6. Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Kalom ilmi va aqida darslari. — Toshkent: Sharq, 2015.
7. Usmonxo'jayev A. Mo'turidiya kalom maktabi va uning Movarounnahrdagi rivoji. — Toshkent: Ma'naviyat, 2017.
8. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining diniy bag'rikenglik va konfessiyalararo totuvlikni mustahkamlash borasidagi farmon va qarorlari.
9. Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy nashrlari va konferensiya materiallari.
Zokirjanov Musallam
ta'lim muassasasi talabasi