ISLOM TA’LIMOTIDA SOG‘LIQNI SAQLASH VA TIBBIY-ETIK SHTANDARTLAR: TABOBAT VA SOG‘LOM TURMUSH TARZI ASOSLARI
Annotatsiya
Ushbu maqolada islom huquqi (fiqh) va etikasi doirasida inson salomatligini muhofaza qilish, kasalliklarning oldini olish (profilaktika), sanitariya-gigiyena qoidalari hamda tibbiy ethics tamoyillari tahlil etiladi. Maqola mazmuni Qur’oni karim oyatlari, Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) hadislari hamda islom tabobati namoyandalarining ilmiy merosidan keltirilgan mo‘tabar manbalar bilan boyitilgan.
Kalit so‘zlar: Sog‘liqni saqlash, Hifz an-nafs (حِفْظُ النَّفْسِ), Tibb an-Nabaviy (الَطِّبُّ النَّبَوِيُّ), profilaktika, sanitariya-gigiyena, karantin, tibbiy etika.
KIRISH
Inson hayoti va salomatligi har qanday jamiyatda eng oliy qadriyat hisoblanadi. Islom huquqshunosligida (Usul al-fiqh) shariatning beshta asosiy maqsadi (Maqosid ash-shari’a) belgilangan bo‘lib, ulardan biri "Hifz an-nafs" — inson jonini va salomatligini muhofaza qilishdir. Salomatlik Islomda oddiy holat emas, balki Yaratuvchi tomonidan insonga berilgan eng ulug‘ ne’mat va omonat sifatida qaraladi.
Bugungi kunda global pandemiyalar, yuqumli kasalliklar hamda nosog‘lom turmush tarzi oqibatida kelib chiqayotgan xastaliklar fonida Islom ta’limotidagi sog‘liqni saqlash va profilaktika prinsiplarini o‘rganish alohida ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
1. SALOMATLIK — ILOHIY OMONAT VA PROFILAKTIKA ASOSLARI
Islomda kasallikni davolashdan ko‘ra uning oldini olishga (profilaktikaga) ustuvor ahamiyat beriladi.
1.1. Salomatlik ne’mati va unga mas’uliyat
Salomatlikni asrash va uni qadrlash borasida Rasululloh (s.a.v.) shunday deganlar:نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: الصِّحَّةُ وَالْفَرَاغُ
"Ikki ne’mat borki, insonlarning ko‘pchiligi ulardan mahrumdirlar (ya’ni qadriga yetmay aldanib qoladilar): salomatlik va bo‘sh vaqt."
(Buxoriy rivoyati)Ushbu hadis insonni o‘z salomatligiga mas’uliyat bilan yondashishga va uni asrashga undaydi.
1.2. Sanitariya-gigiyena va tozalik
Islomiy e’tiqodda tozalik ibodat darajasiga ko‘tarilgan. Kundalik tahorat va g‘usl amallari shaxsiy gigiyenaning mukammal tizimini tashkil etadi:الطَّهُورُ شَطْرُ الإِيمَانِ
"Poklik iymonning yarmidir."
(Muslim rivoyati)Oziq-ovqat va ichimliklar tozaligi hamda idishlar ustini yopib qo‘yish kabi tavsiyalar zamonaviy mikrobiologiya va epidemiologiya qoidalariga to‘la mos keladi.
2. KASALLIKLARNI DAVOLASH VA KARANTIN QOIDALARI
Islom tibbiyoti faqat ma’naviy omillar bilan cheklanmay, ilmiy davolanish va tibbiy vositalardan foydalanishni buyuradi.
2.1. Tibbiy muolaja va dori-darmon ishlatish
Payg‘ambarimiz (s.a.v.) kasallik yetganda shifokorga murojaat qilish va davolanishni amr etganlar:تَداوَوْا فَإِنَّ اللَّهَ عز وجل لَمْ يَضَعْ دَاءً إِلاَّ وَضَعَ لَهُ دَوَاءً
"Davolaninglar! Chunki Alloh azza va jalla qaysi bir kasallikni bergan bo‘lsa, albatta uning davosini ham yaratgandir."
(Abu Dovud va Termiziy rivoyati)2.2. Karantin va epidemiologik xavfsizlik
Insoniyat tarixida epidemiya va o‘lat tarqalganda karantin qoidalarini birinchilardan bo‘lib amaliyotga joriy etish Islom ta’limotiga borib taqaladi:إِذَا سَمِعْتُمْ بِالطَّاعُونِ بِأَرْضٍ فَلاَ تَدْخُلُوهَا، وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا مِنْهَا
"Agar biror joyda o‘lat (yuqumli kasallik) tarqalganini eshitsangiz, u yerga kirmanglar! Agar siz turgan joyda o‘lat tarqalsa, u yerdan qochib chiqmanglar!"
(Buxoriy va Muslim rivoyati)3. TIBBIY ETIKA VA SAHOBALAR HAMDA OLIMLARNING HISSASI
Islom madaniyati tibbiyot sohasiga nafaqat amaliy, balki ulkan nazariy va etik mezonlarni taqdim etdi.
3.1. Sahobalarning salomatlik haqidagi qarashlari
Umar ibn al-Xattob (r.a.) salomatlik va jismoniy tarbiya borasida shunday deganlar:عَلِّمُوا أَوْلاَدَكُمُ السِّبَاحَةَ وَالرِّمَايَةَ وَرُكُوبَ الْخَيْلِ
"Farzandlaringizga suzishni, kamondan otishni va ot choptirishni o‘rgatinglar."Ushbu o‘git jismoniy faollik va tana salomatligining muhimligini ko‘rsatadi.
3.2. Islom olimlarining tibbiyot rivojiga qo‘shgan hissasi
[16.09.2026 12:32] Мухаммадюсуф: Abu Ali ibn Sino (Avitsenna) o‘zining "Al-Qonun fit-tibb" (Tibbiyot qonunlari) asari bilan Yevropa va Sharq tibbiyotiga asrlar davomida poydevor bo‘ldi. U kasallik profilaktikasi, parhez va havo tozaligining salomatlikka ta’sirini ilmiy asoslab bergan.
XULOSA
Islom ta’limotida sog‘liqni saqlash — insoniyat farovonligi va ma’naviy-jismoniy kamolotining ajralmas qismidir. Qur’oni karim, Sunnat va buyuk mutafakkirlarimizning ilmiy merosida ilgari surilgan profilaktika, tozalik, karantin hamda davolanish tamoyillari zamonaviy tibbiyot va sog‘liqni saqlash tizimi uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri (Sheikh Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf). — Toshkent: "Hilol-Nashr", 2019.
2. Imom al-Buxoriy. Al-Jami’ as-Sahih (Tibbiyot va bemorlar kitobi). — Toshkent: "O‘zbekiston", 2018.
3. Ibn Sino. Tib qonunlari (5 jildlik). — Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2013.
4. Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Fiqhiy yo‘nalishlar va kitoblar. — Toshkent: "Hilol-Nashr", 2020.
Fazliddinov Muhammadyusuf
ta'lim muassasasi talabasi