KIBERMAKON VA DIN
Annotatsiya
Ushbu maqola kibermakonning diniy hayotga, ma’naviy qadriyatlarga va diniy axborot iste’moliga ta’sirini kompleks o‘rganadi. Internet tarmog‘ida diniy ma’rifatni tarqatish imkoniyatlari hamda soxta fatvolar, mutaassiblik, g‘oyaviy manipulyatsiyalar va radikallashuv kabi kiber-tahdidlar tahlil qilinadi. Diniy manbalarni tekshirish (fact-checking) va raqamli media-gigiyenaga rioya qilish mexanizmlari taklif etiladi.
Kalit so‘zlar: Kibermakon, raqamli din, kibertahdid, soxta fatvo, mediagigiyena, diniy radikallashuv, axborot xavfsizligi.
1. Kirish
Internet va ijtimoiy tarmoqlar makon va vaqt chegaralarini yo‘qqa chiqardi. Ushbu jarayon diniy sohani ham chetlab o‘tmadi: virtual jamoalar, onlayn-va’zlar, diniy mobil ilovalar va elektron kutubxonalar paydo bo‘ldi. Biroq, kibermakonning ochiqligi va anonimligi sababli diniy ma’lumotlarni uzatish va qabul qilishda jiddiy axborot xavfsizligi muammolari yuzaga keldi.
2. Kibermakonning diniy sohadagi imkoniyatlari
Ma’rifatga tezkor va global kirish: Foydalanuvchilar geografik joylashuvidan qat’i nazar, mo‘tabar diniy manbalarni, tafsir va hadis kitoblarini o‘rganish hamda malakali ulamolarning ma’ruzalarini tinglash imkoniga ega bo‘ldilar.
Diniy-ma’rifiy loyihalarni avtomatlashtirish: Namoz vaqtlari, Qur’on tajvidini o‘rgatuvchi ilovalar, halol mahsulotlarni aniqlovchi skanerlar kabi vositalar mo‘minlarning kundalik hayotini yengillashtirmoqda.
3. Kibermakondagi diniy tahdidlar va muammolar
Aniq manbasiz va soxta diniy kontentlar (Fake fatvolar): Diniy bilim va malakaga ega bo‘lmagan shaxslar yoki doiralar tomonidan tayyorlangan, kontekstdan uzib olingan iqtiboslar va mantiqsiz fatvolar fuqarolar, xususan yoshlar o‘rtasida aqidaviy chalkashliklarni keltirib chiqarmoqda.
Kiber-radikallashuv va g‘oyaviy manipulyatsiya: Radikal va ekstremistik guruhlar kibermakonning anonimligidan va psixologik ta’sir o‘tkazish vositalaridan foydalanib, yoshlarni o‘z tuzog‘iga tushirishga harakat qilmoqda.
Superfitsial (yuza) diniy tushuncha: Qisqa roliklar (Reels, TikTok) orqali dinni o‘rganish natijasida odamlarda dinning mohiyati, hikmati va fiqhiy asoslari qolib, faqat shakliy hamda ziddiyatli masalalarga urg‘u berish illati kuchaymoqda.
4. Kiber-makonda diniy va axborot xavfsizligi tamoyillari
Tebashtirish va Fakt-cheking (Fact-checking): Islomiy fiqhda axborotni tekshirish buyurilgan: "Ey iymon keltirganlar! Agar biror fosiq kishi xabar keltirsa, uni aniqlab o‘rganingiz..." (Hujurot surasi, 6-oyat). Kibermakondagi har qanday diniy xabarni ham rasmiy, mo‘tabar va davlat tomonidan tanol olingan diniy idoralar manbalari orqali tekshirish shart.
Diniy va raqamli savodxonlikni oshirish: Jamiyatda ta’lim va tushuntirish ishlarini kuchaytirish, rasmiy diniy ulamolarning kibermakondagi faolligini oshirish va yoshlarni to‘g‘ri ma’lumot bilan ta’minlash zarur.
Anvarov Muhammadbobur
ta'lim muassasasi talabasi