Raqamli Asrda Axborot Xavfsizligi va Ijtimoiy Tarmoq Odoblari
Kirish
Zamonaviy axborot jamiyatida ijtimoiy tarmoqlar insonga berilgan ulkan imkoniyat bo‘lishi bilan birga, uning ruhiy, axloqiy va e’tiqodiy xavfsizligiga xavf soluvchi vositaga ham aylandi. Ahli sunna val jamoa ulamolari axborot bilan muomala qilish hamda muloqot madaniyatini shaxsiy mas’uliyat va imon mezonlari bilan uzviy bog‘laydilar. Sharq kiber-axloqi va islomiy fiqh qoidalarida axborot xavfsizligi faqatgina texnik himoyani emas, balki qalb va til (yozuv) sofligini ta’minlashni anglatadi.
I. Axborotni Tekshirish va Aniqlik Kriteriyasi (Faqat Sahih Axborot Qabul Qilish)
Internet muhitida feyk (yolg‘on) xabarlar, tasdiqlanmagan mish-mishlar va manipulyativ kontentning tarqalishi ijtimoiy parokandalikka olib keladi. Ahli sunna e’tiqodida har bir eshitilgan yoki ko‘rilgan xabarni tarqatishdan oldin uni tekshirish (tathbiq va tabayyun) shart qilingan.
Alloh taolo Qur’oni karimda marhamat qiladi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ
"Ey iymon keltirganlar! Agar bir fosiq kishi sizga biror xabar keltirsa, uni aniqlab (tekshirib) ko‘ringlar, aks holda bilmasdan bir qavmga musibat yetkazib qo‘yib, qilgan ishingizga afsuslanuvchi bo‘lib qolasiz." (Hujurot surasi, 6-oyat)
Ahli sunna muhaddislari va fuqaholari ushbu oyatni axborot xavfsizligining oltin qoidasi deb biladilar. Har qanday post, video yoki xabarni tasdiqlamasdan turib ulashish (share) islomiy mas'uliyatsizlikdir.
Rasululloh sallallohu alayhi vasallam yomon axborot xavfsizligi va mish-mish tarqatuvchilar haqida shunday deganlar:
كَفَى بِالْمَرْءِ كَذِبًا أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ
"Kishiga yolg‘onchi bo‘lishi uchun har bir eshitgan narsasini gapirmog‘i kifoyadir." (Imom Muslim rivoyati)
II. kiber-Muloqotda G‘iybat, Tuhmat va Obro‘sizlantirish (Fitna va Kiberbulling Manfiyligi)
Ijtimoiy tarmoqlardagi anonimlik ko‘p hollarda insonlarni o‘zgalar obro‘siga tajovuz qilishga undaydi. Sharhlar (kommentariy) bo‘limida haqorat qilish, tuhmat yoki boshqalarning shaxsiy hayotini muhokama qilish qat'iyan man etiladi.
Alloh taolo ta'kidlaydi:
وَلا تَنَابَزُوا بِالأَلْقَابِ بئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الإِيمَانِ
"Bir-biringizga yomon laqablar qo‘ymangiz! Iymondan keyin fosiqlik ismi naqadar yomondir!" (Hujurot surasi, 11-oyat)
Imom al-Buxoriy va Imom Muslim rivoyat qilgan sahih hadisda musulmon kishining raqamli muhitdagi xavfsizligi quyidagicha belgilangan:
الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
"Musulmon — boshqa musulmonlar uning tili (yozig‘i) va qo‘lidan salomat bo‘lgan kishidir." (Imom al-Buxoriy rivoyati)
Zamonaviy tahlilda "qo‘l" iborasi klaviatura, klavishlarni bosish va raqamli axborot tarqatish (post, tvit, izoh) harakatlarini ham o‘z ichiga oladi.
III. Shaxsiy Ma'lumotlar Xavfsizligi va Sirni Saqlash (Kiber-Amonat)
Raqamli olamda boshqalarning shaxsiy suratlarini ularning roziligisiz tarqatish, shaxsiy yozishmalarni (chatlarni) skrinshot qilib ommaga e'lon qilish va parollarga tajovuz qilish amaliyoti Ahli sunna manbalariga ko‘ra amonatga xiyonat hisoblanadi.
Alloh taolo buyuradi:
وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا
"Bir-biringizning ayb va sirlaringizni poylamangiz (josuslik qilmangiz) va ba’zingiz ba’zingizni g‘iybat qilmasin!" (Hujurot surasi, 12-oyat)
Rasululloh sallallohu alayhi vasallam o‘zaro muloqot va axborot siri haqida shunday deganlar:
إِذَا حَدَّثَ الرَّجُلُ بِالْحَدِيثِ ثُمَّ الْتَفَتَ فَهِيَ أَمَانَةٌ
"Agar kishi bir gapni aytib, so‘ng (hech kim eshitmadimi deb) atrofga qarasa, u gap amonatdir." (Imom Abu Dovud rivoyati)
Shunga ko‘ra, elektron xatlar, shaxsiy muloqotlar va maxfiy raqamli ma’lumotlar omonat hisoblanadi hamda ularning xavfsizligini buzish taqiqlanadi.
IV. Taqdimot va Kontent Yaratishda Xolislik hamda Odob Mezonlari
Raqamli tarmoqlarda layk, ko‘rishlar soni (views) va mashhurlik ketidan quvish (kik-troling va klikbeyt) odobsizlikka va yolg‘onga yetaklaydi. Ahli sunna val jamoa mezonida har bir amal xolislik va go‘zal xulqqa asoslanishi lozim.
Rasululloh sallallohu alayhi vasallam aytganlar:
إِنَّمَا بُعِثْتُ لأُتَمِّمَ صَالِحَ الأَخْلاقِ
"Albatta, men go‘zal xulqlarni mukammal qilish uchun yuborildim." (Imom Ahmad rivoyati)
Ijtimoiy tarmoq platformalarida e’lon qilinadigan har bir rasm, matn yoki audio-video material jamiyatga naf keltirishi, ezgulikka chorlashi va axloqsizlikdan yiroq bo‘lishi akademik va shar'iy talabdir.
Xulosa
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiy va axloqiy prinsiplari raqamli asrda axborot xavfsizligini ta’minlash va ijtimoiy tarmoq odoblarini shakllantirish uchun mukammal poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Raqamli makonda axborotni tekshirish, shaxsiy daxlsizlikni hurmat qilish, feyk xabarlarga chek qo‘yish hamda axloqiy chegaralarni saqlash har bir foydalanuvchining ma’naviy va e’tiqodiy burchidir. Axborot texnologiyalaridan to‘g‘ri va odob bilan foydalanish zamonaviy musulmonning ma’naviy yetukligini ko‘rsatuvchi asosiy omillardan biridir.
Ergashev Abrorbek
ta'lim muassasasi talabasi