Яратилиш санаси 20.01.2026

Kitobxonlik — jamiyat taraqqiyotining ma’naviy poydevori

Bugungi kunda jamiyat taraqqiyotini faqat texnologik rivojlanish, iqtisodiy o‘sish yoki zamonaviy infratuzilma bilan o‘lchab bo‘lmaydi. Jamiyatning haqiqiy rivoji uning fikrlaydigan, izlanadigan, o‘qiydigan va o‘z ustida ishlaydigan insonlari bilan belgilanadi. Shu ma’noda kitobxonlik madaniyati har qanday jamiyatning ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutadi.

Kitob inson tafakkurini kengaytiradigan, dunyoqarashini boyitadigan va uni fikrlashga o‘rgatadigan vositalardan biridir. Ammo bugungi tezkor axborot davrida kitobning o‘rnini qisqa videolar, ijtimoiy tarmoqlar va tezkor xabarlar egallab borayotgani kuzatilmoqda. Natijada inson ko‘p ma’lumotga ega bo‘lsa-da, ularni chuqur tahlil qilishga kamroq vaqt ajratishi mumkin. Shuning uchun kitobxonlikni rivojlantirish bugungi kunning muhim ijtimoiy vazifalaridan biridir.

Islomda ilm va mutolaaning o‘rni

Islomning ilmga bergan e’tibori nihoyatda katta. Qur’oni karimning ilk nozil bo‘lgan oyatlarida:
﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ﴾
“Yaratgan Robbing nomi bilan o‘qi!” (Alaq surasi, 1-oyat) deya buyuriladi.

Bu oyatning “O‘qi!” degan amr bilan boshlanishi musulmon inson hayotida ilm va o‘qishning naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Bu yerda o‘qish faqatgina harflarni tanish yoki matnni ovoz chiqarib o‘qish ma’nosida emas, balki borliqni anglash, tafakkur qilish, bilim izlash va haqiqatni tanishga intilish ma’nolarini ham o‘z ichiga oladi.

Qur’oni karimda yana:

﴿قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ﴾

“Ayting: Biladiganlar bilan bilmaydiganlar teng bo‘ladimi?” (Zumar surasi, 9-oyat) deyiladi.

Demak, Islom insonni jaholatda qolishga emas, ilm izlashga, o‘rganishga va tafakkur qilishga chorlaydi.

Kitobxonlik — faqat mashg‘ulot emas, tarbiya

Kitob o‘qish insonning faqat bilimini oshiribgina qolmaydi. To‘g‘ri tanlangan kitob insonning dunyoqarashi, nutqi, fikrlashi va xulqiga ham ta’sir ko‘rsatadi.

Ayniqsa, yosh avlodning qanday kitoblarni o‘qishi muhim. Chunki yoshligida shakllangan o‘qish odati keyinchalik insonning hayot tarziga aylanadi. Farzand kitobni majburlik bilan emas, ehtiyoj va qiziqish bilan o‘qishni o‘rgansa, mutolaa uning uchun oddiy vazifa emas, hayotining bir qismiga aylanadi.

Shu sababli kitobxonlikni rivojlantirishni faqat maktab yoki kutubxonalarning vazifasi sifatida ko‘rish to‘g‘ri emas. Bu jarayonda oila ham muhim o‘rin tutadi. Uyda kitob o‘qiladigan, ilm haqida suhbat qilinadigan muhit shakllansa, bolaning kitobga munosabati ham tabiiy ravishda o‘zgaradi.

Bugungi muammo: ko‘p axborot, kam mutolaa

Bugungi inson avvalgidan ko‘ra ko‘proq axborotga ega. Bir necha soniya ichida istalgan mavzu bo‘yicha ma’lumot topish mumkin. Biroq axborotning ko‘pligi har doim ham bilimning ko‘pligini anglatmaydi.

Ijtimoiy tarmoqlardagi qisqa ma’lumotlar insonni tezkor fikrlashga o‘rgatishi mumkin, ammo murakkab masalalarni chuqur anglash uchun izchil mutolaa zarur. Kitob esa insonni bir mavzu ustida uzoqroq fikrlashga, sabab va oqibatlarni ko‘rishga, turli qarashlarni solishtirishga undaydi.

Shuning uchun bugungi kunda “yoshlar kitob o‘qimayapti” degan umumiy xulosadan ko‘ra, “yoshlarni qanday qilib mazmunli va foydali mutolaaga jalb qilish mumkin?” degan savol muhimroqdir.

Kitobxonlikni qanday rivojlantirish mumkin?

Buning uchun birinchi navbatda kitob o‘qishni majburiyatdan odatga aylantirish kerak. Har kuni atigi 15–20 daqiqa mutolaa qilishdan boshlangan odat vaqt o‘tishi bilan katta natija berishi mumkin.

Ikkinchidan, inson o‘ziga mos kitobni tanlashi kerak. Kimdir tarixga, kimdir adabiyotga, boshqasi ilm-fanga qiziqadi. Qiziqishdan boshlangan mutolaa asta-sekin boshqa sohalarga ham olib boradi.

Uchinchidan, o‘qilgan kitob haqida suhbatlashish foydali. Kitobxonlik faqat yolg‘iz o‘qishdan iborat bo‘lib qolmasligi kerak. Oila davrasida, do‘stlar orasida yoki ta’lim muhitida kitoblar haqida fikr almashish mutolaaga bo‘lgan qiziqishni oshiradi.

To‘rtinchidan, yoshlarni faqat kitob soni bilan baholamaslik lozim.
Bir oyda o‘nta kitob o‘qib, mazmunini anglamaslikdan ko‘ra, bitta kitobni chuqur o‘qib, undan hayot uchun xulosa chiqarish foydaliroq bo‘lishi mumkin.

Kitobdan maqsad — insonni o‘zgartirish
Mutolaaning eng katta samarasi o‘qilgan kitoblar soni bilan emas, insonning o‘zgarishi bilan o‘lchanadi.
Agar inson yaxshi kitob o‘qib, ota-onasiga hurmatini oshirsa, bu mutolaaning natijasidir. Agar tarix o‘qib, o‘z xalqining o‘tmishiga boshqacha nazar bilan qarasa, bu mutolaaning natijasidir. Agar diniy ilm o‘rganib, ibodatiga, muomalasiga va axloqiga e’tiborini kuchaytirsa, bu kitobning inson hayotiga ta’siridir.
Shu ma’noda kitob insonni ma’lumot bilan to‘ldiruvchi vosita emas, balki uni tarbiyalovchi vositaga aylanishi kerak.

Xulosa
Kitobxonlikni rivojlantirish — shunchaki ko‘proq kitob sotish yoki kutubxonalarga ko‘proq kitob joylashtirish masalasi emas. Bu jamiyatda ilmga, tafakkurga va ma’naviyatga bo‘lgan munosabatni shakllantirish masalasidir.
Islomning ilk amri “O‘qi!” bo‘lgani ham musulmon hayotida ilm va mutolaaning naqadar muhim o‘rin tutishini anglatadi. Ammo o‘qishning o‘zi kifoya emas. O‘qilgan narsani tushunish, tafakkur qilish va uni hayotga tatbiq etish kerak.
Bugun yoshlar qo‘lida telefon bor. Unda butun dunyo haqidagi ma’lumotlar mavjud. Masala telefonning bor-yo‘qligida emas, undan qanday foydalanishda. Xuddi shuningdek, kitobning ko‘pligida emas, undan qanday foydalanishda hikmat bor.
Shunday ekan, kitobxon jamiyatni shakllantirish uchun avvalo kitobni sevdirish, keyin esa o‘qilganini hayotga tatbiq qilish madaniyatini shakllantirish zarur. Chunki kelajakni faqat ko‘p ma’lumotga ega bo‘lganlar emas, balki o‘qiganini anglab, anglaganini ezgulikka aylantira olgan insonlar quradi.

Abdulhay Xoshimov 
ta'lim muassasasi talabasi