“Qur’oni karimda koinotning kengayishi “
Inson qadim zamonlardan beri koinotning qanday paydo bo‘lgani va uning tuzilishi haqida o‘ylab kelgan. Bugungi kosmologiya esa bu savollarga ilmiy kuzatuvlar va matematik modellar asosida javob izlaydi.
Qur’oni Karimda ham osmonlar, Yer va ularning yaratilishi haqida ko‘plab oyatlar mavjud. Shuning uchun Qur’on oyatlari bilan zamonaviy ilm-fan o‘rtasidagi munosabatni o‘rganish qiziqarli masalalardan biridir. Biroq bunda bir narsani unutmaslik kerak. Qur’onning asosiy maqsadi astronomiya yoki fizika darsligini berish emas. U insonni tafakkurga, iymonga va yaratuvchini tanishga chaqiradi.
Shu sababli oyatlarni ilmiy nazariyalarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tenglashtirish emas, balki ularning ma’nosini tafsirlar va zamonaviy ilm bilan birgalikda ko‘rib chiqish to‘g‘riroq yondashuv bo‘ladi.
Anbiyo surasi 30-oyati
Alloh taolo marhamat qiladi:
أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا
“Imon keltirmaganlar osmonlar va Yer bir-biriga tutash bo‘lganini, so‘ng Biz ularni ajratganimizni ko‘rmadilarmi?” (Anbiyo, 21:30)
Bu oyatda ayniqsa ikki so‘z e’tiborga loyiq: رَتْقًا va فَفَتَقْنَاهُمَا “Ratq” birlashgan, tutashgan yoki yopiq holatni anglatishi mumkin. “Fatq” esa ajratish, ochish ma’nolarida ishlatiladi.
Klassik mufassirlar ushbu oyatni turlicha izohlaganlar. At-Tabariy tafsirida osmon va Yerning bir holatda bo‘lib, keyinchalik ajratilgani haqidagi ma’no bilan bir qatorda, osmondan yomg‘ir yog‘masligi va Yerdan o‘simlik chiqmasligi bilan bog‘liq izohlar ham keltiriladi.
Ibn Kasir va Qurtubiy tafsirlarida ham oyatning mazmuni kengroq sharhlanadi. Demak, klassik tafsirlarni o‘qiganda bu oyat faqat bitta zamonaviy ilmiy nazariyaga bog‘lab qo‘yilmaganini ko‘rish mumkin.
Zamonaviy fan nimani aytadi?
Hozirgi ilmiy kashfiyotlarlarga ko‘ra, koinot o‘tmishda nihoyatda issiq va zich holatda bo‘lgan va vaqt o‘tishi bilan kengayib borgan. Bu qarash ko‘pincha “Big Bang” modeli deb ataladi.
Uning muhim dalillaridan biri galaktikalarning qizil siljishidir. Uzoq galaktikalardan kelayotgan yorug‘likning siljishi koinotning kengayayotganini ko‘rsatadigan asosiy kuzatuvlardan biridir. Kosmik mikroto‘lqinli fon nurlanishi ham koinotning dastlabki holatini o‘rganishda muhim dalil hisoblanadi.
Shu nuqtada Anbiyo 30-oyatidagi “ratq” va “fatq” so‘zlari zamonaviy kosmologiyaning dastlabki zich holatdan keyingi rivojlanish haqidagi tasavvurlari bilan ma’lum darajada o‘xshash ko‘rinishi mumkin. Lekin bu o‘xshashlikni “Qur’on Big Bang nazariyasini aniq bayon qilgan” degan xulosaga aylantirish ilmiy jihatdan ehtiyotkorlikni talab qiladi.
Zoriyot surasi 47-oyati va koinotning kengayishi
Alloh taolo marhamat qiladi:
وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ
“Osmonni Biz qudrat bilan bino qildik va, albatta, Biz uni kengaytiruvchimiz.” (Zoriyot, 51:47)
Bu oyatda لَمُوسِعُونَ so‘zi alohida e’tibor tortadi. Bugungi kunda ko‘pchilik bu so‘zni koinotning kengayishi bilan bog‘laydi.
At-Tabariyda “بِأَيْدٍ” Allohning qudrati bilan bog‘lanadi. “لَمُوسِعُونَ” esa Allohning keng imkoniyat va qudrat egasi ekanligi, yaratishni kengaytirishi kabi ma’nolar doirasida tushuntiriladi.
Ibn Kasir va Qurtubiy tafsirlarida ham oyat bevosita bugungi astronomiyadagi “koinot kengaymoqda” formulasi sifatida izohlanmagan.
Shuning uchun bu oyatni o‘rganishda ikki narsani ajratish muhim: oyatning klassik tafsiridagi ma’no va zamonaviy ilmda “koinotning kengayishi” deb ataladigan hodisa.
Qur’on va zamonaviy ilm o‘rtasidagi bog‘liqlik
Bu ikki manbani solishtirganda qiziqarli jihatlar ko‘rinadi. Qur’on osmonlarning yaratilishi va ulardagi tartib haqida insonni fikrlashga undaydi. Zamonaviy fan esa bu jarayonlarning qanday kechganini kuzatish va matematik modellar orqali tushuntirishga harakat qiladi.
Shu ma’noda Qur’on oyatlari bilan zamonaviy ilm-fan o‘rtasida ma’lum mazmuniy o‘xshashliklarni ko‘rish mumkin. Ayniqsa, Anbiyo 30-oyatidagi “ajratish” va Zoriyot 47-oyatidagi “kengaytirish” ifodalari bunga misol bo‘la oladi.
Lekin ilmiy maqolada o‘xshashlik bilan ilmiy tenglikni aralashtirmaslik kerak. Qur’on oyatining ma’nosi bitta zamonaviy nazariya bilan cheklanmaydi. Ilmiy nazariyalar esa yangi kuzatuvlar asosida rivojlanib, ayrim jihatlari aniqlashtirib boriladi.
Xulosa
Qur’oni Karimda koinotning yaratilishi va osmonlar haqida insonni tafakkurga chorlaydigan ko‘plab oyatlar mavjud. Anbiyo surasining 30-oyati va Zoriyot surasining 47-oyati bu borada ayniqsa ko‘p muhokama qilinadigan oyatlardandir.
Klassik tafsirlar ushbu oyatlarni bugungi ilm-fandan boshqa tushuncha va izohlar asosida sharhlagan.
Zamonaviy fan esa koinotning dastlabki issiq va zich holati hamda uning kengayib borayotganini kuzatuvlar orqali o‘rganmoqda.
Shu sababli Qur’on va zamonaviy ilm-fan o‘rtasidagi munosabatni “Qur’on falon ilmiy nazariyani aynan aytib qo‘ygan” degan oddiy xulosaga tushirib qo‘yish to‘g‘ri bo‘lmaydi. To‘g‘riroq yondashuv — Qur’on oyatlari, ularning tafsiri va zamonaviy ilmiy ma’lumotlarni alohida o‘rganib, keyin ular orasidagi o‘xshashlik va farqlarni xolis ko‘rsatishdir.
Bunday yondashuv Qur’onning mazmunini ham, ilmiy tadqiqotning chegaralarini ham hurmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
Qur’oni Karim. Anbiyo surasi, 30-oyat; Zoriyot surasi, 47-oyat.
At-Tabariy. Jāmiʿ al-Bayān ʿan Taʾwīl Āy al-Qurʾān.
Ibn Kasir. Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm.
Al-Qurtubiy. Al-Jāmiʿ li-Aḥkām al-Qurʾān.
NASA. Big Bang and the Evolution of the Universe.
NASA. Hubble and Cosmological Redshift.
NASA. Hubble Constant and the Tension in Cosmology.
Abdulhay Xoshimov
ta'lim muassasasi talabasi