Payg‘ambarlar merosxo‘rlari...
Annotatsiya: Ushbu maqola O‘zbekistonda keng nishonlanadigan «O‘qituvchi va murabbiylar kuni» munosabati bilan yozilgan bo‘lib, islom olamida mashhur bo‘lgan ilm va ulamolar fazilati haqidagi hadisi sharifning ilmiy-tahliliy sharhiga bag‘ishlanadi. Maqolada ustozning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni, uning ma’naviy darajasi va ilm tarqatishning ijtimoiy ahamiyati ochib berilgan.
Kirish
Jamiyatning intellektual va ma’naviy qiyofasini shakllantirishda o‘qituvchi va murabbiylarning o‘rni beqiyosdir. Tarixdan ma’lumki, har qanday sivilizatsiya o‘zining yuksalish davrida ilm-fan va uni tarqatuvchi shaxslarga – muallimlarga tayanadi. Islom sivilizatsiyasi ham ilm-ma’rifatni dinning asosiy ustunlaridan biri darajasiga ko‘targan. Yurtimizda nishonlanadigan ustozlar bayrami arafasida muallim va olimlarning darajasini bayon qiluvchi nabaviy ko‘rsatmalarni tahlil qilish, ularning mazmun-mohiyatini bugungi kun nuqtai nazaridan anglash muhim ilmiy va tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi.
Quyida sahobiy Abu Dardo roziyallohu anhudan Imom Abu Dovud va Imom Termiziylar tomonidan rivoyat qilingan mashhur hadis va uning mo‘tabar manbalardagi sharhlariga to‘xtalib o‘tamiz.
Hadis matni va uning tarjimasi
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday marhamat qildilar:
«Kim ilm talab qilish yo‘liga kirsa, Alloh unga jannat yo‘llaridan birini oson qilib qo‘yadi. Albatta, farishtalar tolibi ilmning qilayotgan ishidon rozi bo‘lib, unga qanotlarini yozib turadilar. Albatta, olim uchun osmonlaru yerdagi barcha jonzotlar, hatto suvdagi baliqlar ham istig‘for aytadi (gunohlarini kechirishini so‘raydi). Olimning obid (faqat ibodat bilan band kishi)dan afzalligi to‘lin oyning boshqa yulduzlardan afzalligi kabidir. Albatta, olimlar payg‘ambarlarning merosxo‘rlaridir. Payg‘ambarlar dinor yoki dirham meros qoldirmaganlar, ular faqatgina ilmni meros qilib qoldirganlar. Kim uni olsa, to‘liq va ulug‘ nasibani olibdi».
Hadisning ilmiy-tahliliy sharhi
Ushbu hadis muallim, olim va ilm tolibining nafaqat insonlar orasidagi, balki butun borliq oldidagi maqomini belgilab beruvchi universal qoidalarni o‘z ichiga olgan. Hadis sharhlovchilari (shorihlar) uning har bir jumlasi ostida ulkan hikmatlar yotganini ta’kidlaydilar:
1. Ilm yo‘li – jannat yo‘lining kafolati Hadisning boshlanishidagiyoq ilm izlash va uni o‘rgatish oddiy dunyoviy mashg‘ulot emas, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri ilohiy mukofotga – jannatga eltuvchi yo‘l ekani ta’kidlanmoqda. Ustoz har kuni maktab yoki oliygohga qadam qo‘yarkan, u aslida jannat yo‘lida yurgan hisoblanadi. Chunki u insonlarni jaholat zulmatidan ma’rifat nuriga olib chiqadi.
2. Koinotning ustozga bo‘lgan ehtiromi «Farishtalar... qanotlarini yozib turadilar» jumlasi ilm ahlini ulug‘lashning eng oliy ko‘rinishidir. Qolaversa, hadisda yeru osmondagi bor jonzot, hatto suvdagi baliqlar ham ustoz (olim) haqqiga duo qilib turishi aytilmoqda. Islom ulamolari, xususan, Imom G‘azzoliy buning hikmatini shunday izohlaydilar: Olim va muallim insonlarga yaxshilik, rahm-shafqat, halol va haromni, borliqqa nisbatan adolatli munosabatda bo‘lishni o‘rgatadi. Ustozning bergan tarbiyasi natijasida insoniyat tabiatga, hayvonot olamiga va suvli muhitga ziyon yetkazmaydi. Shu sababli, butun ekotizim va koinot o‘zining himoyachilarini tarbiyalayotgan muallimning haqqiga Allohdan mag‘firat so‘rab turadi.
3. Olim (muallim) va Obid (ibodatgoy) qiyosi: Oy va Yulduzlar metaforasi Hadisning eng e'tiborli jihatlaridan biri budir. Yulduzning nuri garchi o‘ziga xos bo‘lsa-da, u faqat o‘z atrofini, juda kichik masofani yoritadi. Obid (faqat shaxsiy ibodat bilan band kishi) ham shunday – uning qilgan yaxshi amallari va ibodatlari faqat o‘zining najot topishiga xizmat qiladi. To‘lin oy esa butun olamni yoritadi, yo‘lchilar unga qarab yo‘l topadi. Olim va ustoz – to‘lin oy kabidir. Uning ilmi va tarbiyasi butun jamiyatni yoritadi, adashganlarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatadi.
Bu qiyos orqali ijtimoiy manfaat keltiruvchi faoliyat (ta'lim berish) shaxsiy manfaat keltiruvchi har qanday amaldan ustun ekani isbotlangan.
4. Payg‘ambarlarning chinakam merosxo‘rlari Tarixdan ma'lumki, meros deganda ko‘pincha moddiy boylik (dinor va dirham) tushuniladi. Ammo koinotning eng afzal insonlari bo‘lmish payg‘ambarlar ortlaridan hech qanday moddiy boylik qoldirmaganlar. Ularning insoniyatga qoldirgan yagona va eng qimmatli merosi – bu Ilm va Ma'rifatdir. Demak, bugungi kunda farzandlarimizga ta’lim berayotgan har bir o‘qituvchi va murabbiy oddiy kasb egasi emas, balki ana shu buyuk payg‘ambarlik merosining egalari va uni keyingi avlodga yetkazuvchi omonatdor shaxslaridir.
Xulosa
Yuqorida tahlil qilingan hadis shuni ko‘rsatadiki, islom epistemologiyasi va ijtimoiy qadriyatlar tizimida o‘qituvchi va ustozning maqomi tengsizdir. Jamiyatning ma’naviy immuniteti va moddiy taraqqiyoti bevosita shu toifa vakillariga ko‘rsatiladigan ehtirom va yaratiladigan shart-sharoitlarga bog‘liq.
«O‘qituvchi va murabbiylar kuni» kabi muhim sanalarda nafaqat ustozlar mehnatini sarhisob qilish, balki ularning bashariyat taraqqiyotidagi, ruhan va jismonan sog‘lom avlodni shakllantirishdagi ilohiy missiyasini chuqur anglashimiz zarur. Ustozni qadrlagan jamiyat haqiqiy boylikni – payg‘ambarlar merosini qo‘lga kiritgan jamiyatdir. Muallimlari qadrlangan elning kelajagi hamisha charog‘on bo‘ladi.
Ahmadjonov Ibrohimjon
Ta'lim muassasasi oʻqituvchisi
