Odam alayhissalom — insoniyatning otasi va yerdagi birinchi payg'ambar
Alloh taolo yerda xalifa (vakil) yaratishni iroda qilganida, farishtalarga xabarberdi. Ular Odam avlodining yer yuzida buzg'unchilik va qon to'kishimumkinligidan xavotir bildirishdi, ammo Alloh taolo ularga ilohiy hikmat insonyaratilishida yashiringanini bildirdi.
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّى جَاعِلٌ فِى ٱلْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوٓا۟ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّىٓ أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ
Esla, vaqtiki Robbing farishtalarga: «Albatta, Men yer yuzida xalifaqilmoqchiman», dedi. «Unda fasod qiladigan, qon toʻkadigan kimsaniqilmoqchimisan? Holbuki, biz Senga tasbeh, hamd aytib va Seni ulugʻlabturibmiz», dedilar. (U Zot) «Men siz bilmaganni bilaman», dedi.
(Baqara surasi, 30-oyat)
Tarixiy manbalarda jumladan, Tabariyning "Tarixur-rusul val-muluk" va Ibn Kasirning "Al-Bidaya van-nihaya" asarlarida keltirilishicha, Alloh taolofarishtalarni yer yuzidan tuproq olib kelishga yuboradi. Turli rangdagi tuproqdanyaratilgani sabab, Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
"Alloh Odamni yerning turli qismidan olingan bir hovuch tuproqdan yaratdi. Shuning uchun odam farzandlari orasida oq, qizil, qora va bu ranglar aralashganturlari, yaxshisi va yomoni, oson va qiyin xarakterlisi bor bo'ladi." (Abu Dovud, Termiziy rivoyati — sahih)
Qur'onda bu jarayon bosqichma-bosqich tasvirlanadi: avval tuproq, so'ng loy, keyin yopishqoq loy, so'ngra quruq sopolga o'xshash tovushli loy (Hijr surasi, 26-oyat). Alloh taolo unga shakl berib, so'ng O'z ruhidan üfladi:
وَلَقَدْ خَلَقْنَا ٱلْإِنسَٰنَ مِن صَلْصَٰلٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ
Batahqiq, insonni quruq loydan, oʻzgartirilgan qora balchiqdan yaratdik.
(Hijr surasi, 29-oyat)
Odam alayhissalomning boshqa maxluqotlardan farqi — unga berilgan ilm edi. Alloh taolo unga barcha narsalarning nomlarini o'rgatdi:
"U zot Odamga ismlarning hammasini ta'lim berdi, so'ngra ularni farishtalargako'rsatib: "Agar rostgo'y bo'lsangizlar, menga anavilarning ismlarini xabar bering", dedi. Ular: "Ey bor Parvardigoro, Sen pok zotsan! Bizlar faqat Sen bildirgannarsalarnigina bilamiz." Alloh esa: "Ey Odam, ularga anavilarning ismlarini xabarber", dedi. U ismlarni xabar bergach, Alloh: "Sizlarga osmonlaru yerning sirlarinibilaman, demaganmidim", dedi." (Baqara surasi, 31–33-oyatlar)
Bu voqea insonning ilm orqali ulug'lanishiga eng birinchi ilohiy dalildir.
Alloh taolo farishtalarga Odamga sajda qilishni buyurdi. Barchasi bo'ysunib sajdaqilishdi, faqat Iblisdan boshqa:
"Eslа, bir paytlar Biz farishtalarga: "Odamga sajda qilinglar", deganimizda, barchalari sajda qildilar. Magar Iblis bosh tortdi va mutakabbirlik qildi hamdakofirlardan bo'ldi." (Baqara surasi, 34-oyat)
Iblis o'zining otashdan, Odamning esa loydan yaratilganini bahona qilib, kibr-havoga berildi (A'rof surasi, 12-oyat). Shu tariqa u la'natlandi va Odam alayhissalom hamda uning zurriyotiga dushmanlik qilishga ahd qildi — bu hodisainsoniyat tarixidagi ilk kibr va hasadning namunasidir.
Alloh taolo Odam alayhissalomga Momo Havoni juft qilib berdi va ularga jannatdaerkin yashashga ruxsat berdi, faqat bitta daraxtga yaqinlashishni man etdi:
"Ey Odam, sen jufting bilan jannatda istiqomat qil va ikkalangiz xohlaganjoyingizdan taomlaninglar, lekin mana bu daraxtga yaqin kelmangiz! Bas, u holdazolimlardan bo'lib qolasiz." (Baqara surasi, 35-oyat)
Iblis ularga vasvasa solib, abadiy hayot va yo'qolmas mulk va'da qildi (Toha surasi, 120-oyat). Momo Havo va Odam alayhissalom bu vasvasaga uchib, taqiqlangandaraxtdan totib ko'rishdi.
Xatoning oqibati darhol seziladi va ular sharmandalikni his qilishadi. Ammo engmuhimi — ular darhol Allohga yuz burib, chin qalbdan tavba qilishadi:
"Ular: "Ey Robbimiz, o'zimizga o'zimiz zulm qildik. Agar Sen bizni mag'firatqilmasang va bizga rahm etmasang, albatta, ziyon ko'rguvchilardan bo'lurmiz", dedilar." (A'rof surasi, 23-oyat)
Alloh taolo ularning tavbasini qabul qildi:
"So'ngra Odam Robbisidan bir qancha so'zlarni qabul qildi-da, U zot uningtavbasini qabul qildi. Albatta, Uning O'zi tavbalarni ko'plab qabul qilguvchi, mehribondir." (Baqara surasi, 37-oyat)
Bu voqea shuni ko'rsatadiki — xato qilish insoniy tabiat, ammo tezda tavba qilib, Allohga qaytish mo'minning belgisidir.
Sinov va ilohiy hikmat yuzasidan Odam va Havo alayhissalomlar yergatushirildilar. Bu jazolash emas, balki insoniyat sarguzashtining va halifalikvazifasining boshlanishi edi. Ular yerda birinchi inson, birinchi payg'ambar vabirinchi ota-ona bo'lib, o'z farzandlariga tavhid — Allohning yagonaligini e'tiqodqilishni o'rgatdilar.
Sahih hadisda Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Odam va Muso alayhissalom o'rtasidagi mashhur bahsni naql qiladilar:
"Odam va Muso bir-birlariga qarshi dalil keltirib tortishdilar. Muso: "Sen Odamsan, xatoying tufayli bizni jannatdan chiqarding", dedi. Odam esa: "Sen — Alloh sen bilan gaplashib, senga Tavrotni bergan Musosan. Meni Allohyaratishimdan qirq yil oldin taqdir qilib qo'ygan ishdan meni ayblaysanmi?!" dedi. Shunda Odam Musoni dalilda yengdi." (Buxoriy, Muslim rivoyati — sahih)
Bu hadis Odam alayhissalomning xatosi Alloh taolo azaldan bilgan taqdirdoirasida sodir bo'lganini, ammo bu uning shaxsiy mas'uliyati va tavbasini yo'qqachiqarmasligini ko'rsatadi.
Ibn Kasir va boshqa tarixchilarning asarlarida keltirilishicha, Alloh taolo Odamnioltmish gaz (taxminan yigirma yetti metr) bo'yda yaratgan, undan keyingi avlodlartobora pasayib borgan (Buxoriy, Muslim rivoyati). Odam alayhissalom yergatushirilgach, dehqonchilik va hunarmandchilikni boshlab bergan, deb rivoyatqilinadi. U yuz yillar umr ko'rgan va o'z zurriyotiga payg'ambarlik qilgan.
