Odam alayhissalom yaratilishining 7 bosqichi: Qur’on va Sunnat chirog‘ida
Alloh taolo insonga g‘oyat buyuk martaba berib, uni koinotning gultojisi va yerdagi xalifasi qilib yaratdi. Insoniyat otasi bo‘lmish Odam alayhissalomning tuproqdan to komil inson surati va ruh berilishigacha bo‘lgan jarayoni birdaniga emas, balki bir necha hikmatli bosqichlarda kechgan. Odam alayhissalom yaratilishining manbalarda kelgan 7 ta asosiy bosqichini Qur’oni karim oyatlari va sahih hadislar asosida ko‘rib chiqamiz.
1-bosqich: Turli joylardan tuproq to‘planishi (Turob — تُرَاب)
Inson yaratilishining ilk poydevori oddiy yer tuprog‘idir. Alloh taolo farishta orqali yer yuzining barcha burchaklaridan — turli rang va xususiyatga ega tuproqlarni to‘pladi. Insoniyatning fe'l-atvori, rangi va tabiatining turlicha bo‘lishi manbaiga ayni shu bosqichda asos solingan.
▪︎Hadisdan dalil:
عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:
«إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ مِنْ قَبْضَةٍ قَبَضَهَا مِنْ جَمِيعِ الأَرْضِ، فَجَاءَ بَنُو آدَمَ عَلَى قَدْرِ الأَرْضِ، جَاءَ مِنْهُمُ الأَحْمَرُ وَالأَبْيَضُ وَالأَسْوَدُ وَبَيْنَ ذَلِك، وَالسَّهْلُ وَالْحَزْنُ وَالْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ»
Abu Muso al-Ash’ariy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi, Nabiy sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
"Alloh taolo Odamni butun yer yuzidan olingan bir siqim (tuproq)dan yaratdi. Shuning uchun Odam bolalari yerning xususiyatiga ko‘ra kelishdi: ularning orasida qizili, oqi, qorasi va ularning o‘rtasidagilari, shuningdek, yumshog‘i (fe’li yengili), qattig‘i (qo‘poli), yomoni va yaxshisi bor." (Imom Abu Dovud va Imom Termiziy rivoyati)
2-bosqich: Tuproqning suv bilan qorishishi va loy bo‘lishi (Tin — طِين)
To‘plangan quruq tuproqqa suv qo‘shilib, u odatiy loy holatiga keltirildi. Bu bosqich inson vujudining shakllana boshlash jarayonidir.
▪︎Qur’ondan dalil:
«هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن طِينٍ»
"U Sizlarni loydan yaratgan Zotdir..." (An'om surasi, 2-oyat)
3-bosqich: Yopishqoq va quyuq loy holatiga kelishi (Lozib — لَازِب)
Ushbu bosqichda loy biroz turib quyuqlashdi, bir-biriga jips birikadigan va shakl berishga tayyor bo‘lgan pishiq hamda yopishqoq ko‘rinishga keldi.
▪︎ Qur’ondan dalil:
«فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَم مَّنْ خَلَقْنَا ۚ إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّن طِينٍ لَّازِبٍ»
"Bas, ulardan so‘rang-chi, ularni yaratish qiyinroqmi yoki Biz yaratgan boshqa narsalarni yaratishmi? Batahqiq, Biz ularni yopishqoq va jipslashgan loydan yaratdik." (Soffat surasi, 11-oyat)
4-bosqich: Loyning o‘zgarishi va qoralashi (Hamain masnun — حَمَإٍ مَّسْنُونٍ)
Loyi ma’lum vaqt turib qolishi natijasida uning rangi hamda holati o‘zgardi, quyuq va shakllanishga to‘liq tayyor qora loy holatiga keldi. Bu moddiy qolip tayyorlanishidagi muhim bosqichdir.
▪︎Qur’ondan dalil:
«وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ»
"Batahqiq, Biz insonni qora loydan — o‘zgargan loydan yaratdik." (Hijr surasi, 26-oyat)
5-bosqich: Sopoldek qurishi (Solsol kalfoxxor — صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ)
Shakl berilgan insaniy qolip olov tegmasdan, xuddi pishirilgan sopol kabi havoda quritildi va urilsa ovoz chiqaradigan (jaranglaydigan) holatga keldi. Bu bosqichda moddiy jism to‘liq shakllanib bo‘lgan, lekin unda hali hayot alomati yo‘q edi.
▪︎Qur’ondan dalil:
«خَلَقَ الْإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ»
"U insonni pishirilgan sopolga o‘xshash quruq loydan yaratdi." (Ar-Rohman surasi, 14-oyat)
6-bosqich: Insoniy suratning mukammal shakllantirilishi (Tasviya va Suvar — تَسْوِيَةٌ وَصُوَر)
Loydan bo‘lgan qolipga Alloh taolo a’zolarni: ko‘z, quloq, qo‘l-oyoq va ichki a’zolarni mutanosib, go‘zal suratda joylashtirdi. Odam alayhissalom ruhi kirgunga qadar ma’lum muddat shu mukammal jasad holatida turgan.
▪︎Qur’ondan dalil:
«يَا أَيُّهَا الْإِنسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ • الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ • فِي أَيِّ صُورَةٍ مَّا شَاءَ رَكَّبَكَ»
"Ey inson! Seni karamli Parvardigoringga nisbatan nima chalg‘itdi? U Seni yaratdi, so‘ngra a’zolaringni tenglashtirib, mukammal qildi. Qaysi shaklda xohlasa, Seni shunday qilib terdi." (Infitor surasi, 6–8-oyatlar)
▪︎Hadisdan dalil:
عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:
«لَمَّا صَوَّرَ اللَّهُ آدَمَ فِي الْجَنَّةِ تَرَكَهُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَتْرُكُهُ، فَجَعَلَ إِبْلِيسُ يُطِيفُ بِهِ، يَنْظُرُ مَا هُوَ، فَلَمَّا رَآهُ أَجْوَفَ عَرَفَ أَنَّهُ خُلِقَ خَلْقًا لاَ يَتَمَالَكُ»
Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
"Alloh Jannatda Odamning suratini shakllantirgach, uni O‘zi xohlaganicha tashlab qo‘ydi. Iblis uning atrofida aylanib, u nima ekaniga qaray boshladi. Unining ichi bo‘sh ekanini ko‘rgach, o‘zini tuta olmaydigan (ojiz) qilib yaratilganini bildi..." (Imom Muslim rivoyati)
7-bosqich: Ruhning puflanishi va hayot kirishi (Nafxur ruh — نَفْخُ الرُّوحِ)
Ushbu eng sharafli va yakuniy bosqichda Alloh taolo Odam alayhissalom jasadiga O‘z amri va qudrati bilan ruh pufladi. Ruh jasadga kirib, butun a’zolariga tarqalgach, komil va tirik inson — Odam alayhissalom bo‘lib o‘rnidan turdi. Shundan so‘ng farishtalarga Odamga sajda qilish amri berildi.
▪︎Qur’ondan dalil:
«ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ»
"So‘ngra Uni raso qilib, Unga O‘z ruhidan pufladi..." (Sajda surasi, 9-oyat)
«فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ»
"Bas, qachonki Uni raso qilib, Unga O‘z ruhimdan puflaganimda, unga sajda qilgan holingizda yiqilingiz!" (Hijr surasi, 29-oyat)
Xulosa
Odam alayhissalomning yaratilish tarixi inson tabiatida kamolot va pog‘onama-pog‘ona o‘sish tamoyili borligini ko‘rsatadi. Tuproq va loy kabi hokisor moddadan boshlangan bu jarayon Allohning ruhi va hikmati bilan oliy martabaga ko‘tarildi.
Ushbu bilimlar har birimizga insoniy qadr-qimmatimizni anglash, o‘zimizning aslimiz tuproq ekanini unutmasdan kamtar bo‘lish va berilgan insonlik ne’mati uchun Yaratganga tinimsiz shukronalar aytishimiz kerakligini eslatadi.
Muhammad Yunus Muhammadjonov
Ta'lim muassasasi 2-kurs talabasi
