Imom Muhammad ash-Shayboniy — buyuk faqih va olim

Islom tarixida o‘zining chuqur ilmi, yuksak zakovati va qimmatli asarlari bilan iz qoldirgan buyuk olimlardan biri — Imom Muhammad ash-Shayboniydir. U hanafiy mazhabining rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan olimlardandir

Imom Muhammad ash-Shayboniy hijriy 131-yilda Iroqning Vosit shahrida tug'ilgan.U zot ilm shaharlaridan biri Kufada voyaga yetganlar. Avval hadis ilmiga  kirishib juda ko'p hadis o'rgandilar.Keyinchalik Abu Hanifa rohmatullohi alayhning darslariga qatnasha boshladilar.U kishi fiqh ilmida tanilib,peshqadam bo'ldilar.Insonlar u kishidan fiqh va hadis ilmini o'rganar edilar.

Keyinchilik xalifa Horun ar-Rashid  u kishini Raqqa shahriga qozi etib tayinladilar.Umrlarining oxirida Ray shahriga borib o'sha yerda hijriy 189-yili 58-yoshlarida vafot etdilar 

Imom Muhammad ash-Shayboniy ko‘plab mashhur olimlardan ilm olgan. Uning eng taniqli ustozlari quyidagilardir:

- Imom Abu Hanifa — hanafiy mazhabining asoschisi, Imom Muhammad undan fiqh ilmini o‘rgangan.

- Imom Abu Yusuf — Imom Abu Hanifaning mashhur shogirdi va hanafiy mazhabining yirik olimlaridan biri.

- Imom Molik ibn Anas — Molikiy mazhabining asoschisi, Imom Muhammad undan hadis va fiqh ilmlarini o‘rgangan. 

Imom Muhammad ash-Shayboniy ko‘plab shogirdlar yetishtirgan. Uning ilmiy merosi keyingi avlod olimlariga katta ta’sir ko‘rsatgan. Uning mashhur shogirdlaridan biri Imom Shofi’iy bo‘lib, u Imom Muhammad bilan ilmiy aloqada bo‘lgan va undan ilm o‘rgangan. Imom Shofeiy u kishi haqida:“Muhammad ibn Xasandan fasohatliroq kishini koʻrmadim, qachon u tilovat qilsa Qurʼon uning tilida nozil boʻlganga oʻxshardi va undanda aqilliroq kishini koʻrmaganman” deganlar.

Imom Muhammadning asarlari ham ko‘plab olimlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qilgan.

Imom Muhammad ash-Shayboniy hanafiy fiqhiga oid ko‘plab muhim asarlar yozgan. Uning mashhur asarlari quyidagilardir:

- Al-Asl — hanafiy fiqhiga oid muhim asarlardan biri.

- Al-Jomi’ as-sag‘ir — fiqhiy masalalarni jamlagan asar.

- Al-Jomi’ al-kabir — fiqhning turli masalalarini keng yorituvchi asar.

- As-Siyar al-kabir — xalqaro munosabatlar, urush va tinchlikka oid fiqhiy masalalarni o‘rganuvchi asar.

- As-Siyar as-sag‘ir — siyar, ya’ni davlatlararo munosabatlar va ularga oid fiqhiy masalalarga bag‘ishlangan asar.

Ushbu asarlar hanafiy mazhabining shakllanishi va keyingi avlodlarga yetib borishida muhim ahamiyat kasb etgan.

Imom Muhammad ash-Shayboniy islom ilm-fani tarixida o‘chmas iz qoldirgan buyuk faqihlardan biridir. U o‘z ustozlaridan olgan bilimlarini rivojlantirib, shogirdlariga yetkazgan va qimmatli asarlari orqali hanafiy mazhabining mustahkamlanishiga xizmat qilgan. Uning ilmiy merosi bugungi kunda ham islom huquqini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi

Abobakirov Abdujalol                                                                                          ta'lim muassasasi talabasi