ILM OLISHDAN OLDIN IBODAT FIQHINI O‘RGANISHNING AHAMIYATI

Islom dini inson hayotining barcha jabhalarini tartibga soluvchi mukammal dindir. U insonni faqatgina e’tiqodga chaqirib qolmay, balki ibodat, muomala, axloq va kundalik hayotda qanday yo‘l tutish kerakligini ham bayon qiladi. Shariat hukmlarini bilish musulmon kishining Alloh taologa to‘g‘ri ibodat qilishi va Uning roziligiga erishishida muhim o‘rin tutadi.

Shu sababli Islomda zarur diniy bilimlarni o‘rganishga katta e’tibor berilgan. Xususan, tahorat, namoz, ro‘za, zakot va boshqa ibodatlarga oid hukmlarni bilish har bir musulmon uchun o‘z holatiga qarab zarur bo‘ladi. Hanafiy mazhabi ulamolari ham inson zimmasiga vojib bo‘lgan ilmni o‘rganish masalasini alohida ta’kidlaganlar.

1. ILM OLISHNING QUR’ONI KARIMDAGI O‘RNI

Alloh taolo Qur’oni karimda marhamat qiladi:

قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ ۗ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ

«Ayting: Biladiganlar bilan bilmaydiganlar teng bo‘lurmi? Albatta, faqat aql egalari eslatma olurlar».

(Zumar surasi, 9-oyat)

Ushbu oyat ilmning fazilatini va ilmli kishi bilan ilmsiz kishining bir xil emasligini ko‘rsatadi. Biroq diniy ilmning maqsadi shunchaki ma’lumot to‘plash emas, balki o‘rganilgan bilim asosida to‘g‘ri amal qilishdir.

Alloh taolo yana shunday marhamat qiladi:

فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

«Agar bilmasangiz, zikr ahlidan so‘rang».

(Nahl surasi, 43-oyat)

Bu oyat bilmagan masalani biladigan kishilardan so‘rash lozimligini ko‘rsatadi. Demak, musulmon kishi diniy masalalarda o‘z bilimi yetmagan o‘rinlarda ishonchli, ilmli ulamolarga murojaat qilishi kerak.

2. HAR BIR MUSULMONGA ZARUR BO‘LGAN ILM

Islom fiqhida barcha diniy bilimlar bir xil darajada hukmga ega emas. Ayrim ilmlarni o‘rganish farzi kifoya bo‘lsa, kishining o‘ziga zarur bo‘lgan amaliy hukmlarni o‘rganishi farzi ayn hisoblanadi.

Farzi ayn — har bir mukallafning o‘z zimmasiga alohida yuklangan majburiyatdir.

Masalan, balog‘atga yetgan musulmon kishi namoz o‘qishi farz bo‘lganligi sababli namozni ado etish uchun zarur bo‘lgan hukmlarni bilishi kerak. Xuddi shuningdek, ro‘za tutish farz bo‘lgan kishiga ro‘zaga tegishli zarur hukmlarni o‘rganish lozim bo‘ladi.

Zakot farz bo‘ladigan mol-mulkka ega bo‘lgan kishi zakotning shartlari va hisoblash tartibini o‘rganishi kerak. Savdo bilan shug‘ullanuvchi kishi esa o‘z savdosiga tegishli halol-harom hukmlarini bilishi zarur.

Shuning uchun zarur ilm kishining holati va zimmasidagi vazifalarga qarab belgilanadi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan quyidagi hadis rivoyat qilingan:

طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ

«Ilm talab qilish har bir musulmonga farzdir».

Bu mazmundagi hadis Ibn Moja rivoyatida kelgan. Hadisning sanadiga oid muhaddislar orasida bahslar mavjud bo‘lsa-da, har bir musulmon o‘ziga zarur diniy bilimlarni o‘rganishi lozimligi fiqhiy manbalarda bayon qilingan.

3. IBODAT FIQHINI O‘RGANISH NIMA UCHUN ZARUR?

Ibodat — banda bilan Alloh taolo o‘rtasidagi bandalik munosabatining eng muhim ko‘rinishlaridan biridir. Ibodatning to‘g‘ri ado etilishi esa uning shartlari, farzlari, vojiblari va buzuvchi omillarini bilishga bog‘liq.

Masalan, namoz o‘qishni bilgan kishi tahoratning farzlarini bilmasa, tahoratni noto‘g‘ri olishi mumkin. Tahorat to‘g‘ri bo‘lmasa, namozning sahihligi ham muammoga duch keladi.

Hanafiy mazhabida tahoratning farzlari quyidagilardir:

1. Yuzni yuvish.
2. Ikki qo‘lni tirsaklari bilan qo‘shib yuvish.
3. Boshning to‘rtdan biriga mas’h tortish.
4. Ikki oyoqni to‘piqlari bilan qo‘shib yuvish.

Alloh taolo marhamat qiladi:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ

«Ey iymon keltirganlar! Namozga turganingizda yuzlaringizni va qo‘llaringizni tirsaklargacha yuvingiz, boshlaringizga mas’h tortingiz va oyoqlaringizni to‘piqlargacha yuvingiz».

(Moida surasi, 6-oyat)
Bu oyat tahoratning asosiy farzlarini bayon qiladi. Ularning tafsiloti va fiqhiy hukmlari esa mazhab ulamolari tomonidan batafsil tushuntirilgan.

Demak, ibodat fiqhini o‘rganish insonni xatolardan saqlaydi va ibodatlarini shariat talablariga muvofiq ado etishiga yordam beradi.

4. ILMNI AMALDAN OLDIN O‘RGANISH

Diniy bilimning asosiy maqsadi — unga amal qilishdir. Shu bilan birga, inson biror amalni to‘g‘ri bajarishi uchun avval uning zarur hukmlarini bilishi kerak.

Hanafiy mazhabining mashhur fiqhiy asarlaridan biri bo‘lgan «Muxtasarul Quduriy» ibodatlar, muomalalar va boshqa fiqhiy masalalarni tartibli ravishda o‘rgatadi. «Al-Hidoya» esa bu hukmlarning dalillari va fiqhiy asoslarini chuqurroq tushunishga yordam beradi.

Masalan, ro‘za tutuvchi kishi ro‘zani buzadigan narsalarni bilishi, namoz o‘quvchi esa namozning farz va vojiblarini ajrata olishi kerak. Savdo qiluvchi esa foiz, aldov va boshqa man etilgan muomalalardan saqlanish uchun savdo fiqhini o‘rganishi lozim.

Bu yerda muhim bir jihat bor: har bir masalani batafsil va ixtiloflari bilan o‘rganish hammaga bir xil darajada farz emas. Avvalo, inson o‘z zimmasidagi vazifalarni to‘g‘ri bajarish uchun kerakli bilimlarni egallashi, keyin imkoniga qarab ilmni kengaytirishi maqsadga muvofiqdir.

5. FIQHNI O‘RGANMASLIKNING OQIBATLARI

Fiqhiy bilimlarning yetishmasligi ba’zan insonning ibodat va muomalalarida xatolarga sabab bo‘ladi. Kishi bir amalni yaxshi niyat bilan bajarsa ham, uning hukmlarini bilmasligi sababli shariat talablariga xilof ish qilishi mumkin.

Masalan:

1. Tahoratning farzlaridan birini tark etib, tahoratini to‘g‘ri deb hisoblash.
2. Namozdagi farz, vojib va sunnatlarni bir-biridan ajrata olmaslik.
3. Ro‘zani buzadigan holatlarni bilmaslik.
4. Zakot vojib bo‘lishining shartlarini tushunmaslik.
5. Savdo-sotiqda halol va harom muomalalarni farqlay olmaslik.

Bunday xatolardan saqlanishning yo‘li — ishonchli fiqhiy manbalarni o‘rganish, masalalarni ustozlardan so‘rash va bilmagan narsaga dalilsiz hukm chiqarmaslikdir.

Alloh taolo bilmagan narsaga ergashishdan qaytarib, shunday marhamat qiladi:

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ

«O‘zingda u haqda ilm bo‘lmagan narsaga ergashma».

(Isro surasi, 36-oyat)

Bu oyat musulmon kishini ilmga asoslanib ish tutishga, ayniqsa diniy hukmlarni aytishda ehtiyotkor bo‘lishga undaydi.

6. TALABALAR UCHUN ZARUR TAVSIYALAR

Fiqh ilmini o‘rganayotgan talaba quyidagi odatlarga rioya qilishi maqsadga muvofiq:

Birinchidan, darsliklarni tartib bilan o‘rganish. Avval muxtasar matnlarni puxta egallab, keyin sharhlar va kengroq fiqhiy asarlarga o‘tish.

Ikkinchidan, hukmlarni dalillari bilan tushunishga harakat qilish. Faqat hukmni yodlash bilan cheklanmay, uning shartlari, istisnolari va amaliy qo‘llanishini ham o‘rganish.

Uchinchidan, tushunmagan masalalarni ustozdan so‘rash. Ayniqsa, taloq, qasam, zakot va boshqa nozik masalalarda o‘zicha xulosa chiqarmaslik.

To‘rtinchidan, ilmga amal qilish. O‘rganilgan hukmlar insonning ibodati, odobi va muomalasida namoyon bo‘lishi kerak.

Beshinchidan, boshqa mazhablar va ulamolar haqida odob bilan gapirish. Hanafiy mazhabini puxta o‘rganish bilan birga, fiqhiy ixtiloflarning sabablarini tushunish va ilm ahliga hurmat ko‘rsatish lozim.

XULOSA

Ibodat fiqhini o‘rganish musulmonning diniy hayotida muhim o‘rin tutadi. Chunki inson zimmasidagi ibodatlarni to‘g‘ri ado etishi uchun ularga tegishli hukmlarni bilishi zarur. Hanafiy mazhabi bu masalalarni tartibli ravishda o‘rgatib, musulmonning ibodatlari va kundalik muomalalarini shariat asosida tashkil etishiga yordam beradi.

Ilm olishdan maqsad faqat ko‘p ma’lumotga ega bo‘lish emas, balki Alloh taoloni to‘g‘ri tanish, Uning buyruqlariga amal qilish va hayotni shariat ko‘rsatmalariga muvofiq olib borishdir. Shuning uchun har bir musulmon o‘ziga zarur bo‘lgan diniy bilimlarni o‘rganishi, bilmagan masalalarini ahli ilmdan so‘rashi va ilmiga amal qilishga intilishi lozim.

Muhiddinov Abdulaziz

ta'lim muassasasi talabasi