Alouddin Kosoniy — hanafiy fiqhining buyuk meʼmori

Islom huquqshunosligi (fiqh) tarixida Movarounnahr zaminidan yetishib chiqqan faqihlarning oʻrni beqiyos. Ana shunday ulugʻ siymolardan biri, fiqh ilmini tizimlashtirish va uni goʻzal tartibga solishga ulkan hissa qoʻshgan olim Alouddin Abu Bakr ibn Masʼud al-Kosoniydir (vaf. 1191-y.). U islom olamida huquqiy tafakkuri va teran ilmi sababli “Malik al-ulamo” (“Olimlar podshohi”) degan yuksak sharafli unvonga sazovor bo'lgan.

Alloh bergan isteʼdod va ilm yoʻlidagi hijrat: Alouddin Kosoniy Fargʻona vodiysining qadimiy Koson (hozirgi Kosonsoy) shahrida dunyoga kelgan. U dastlabki bilimlarni oʻz yurtida olgach, ilm-maʼrifat markazi boʻlgan Buxoro va Samarqand shahriga yoʻl oladi. U yerda buyuk hanafiy olimi Alouddin Muhammad ibn Ahmad as-Samarqandiyning qoʻlida tahsil olib, islom huquqi boʻyicha eng yetuk mujtahid darajasiga koʻtariladi.
Kosoniy nafaqat kuchli faqih, balki oʻz davrining Moturidiyya kalom maktabi va usulul fiqh yoʻnalishining yirik namoyandalaridan biriga aylandi.

Tarixiy manbalarda Alouddin Kosoniyning uylanishi bilan bogʻliq goʻzal va ibratli bir voqea keltiriladi. Uning ustozi Alouddin Samarqandiyning Fotima ismli qizi boʻlib, u fiqh va hadis ilmini mukammal bilgan olima ayol edi. Fotimaga koʻplab boy-badavlat kishilar, hatto hukmdorlar sovchi qoʻygan boʻlsa-da, otasi uni faqat ilm ahlidan boʻlgan munosib kishiga turmushga berishni istagan.

Kosoniy ustozining mashhur “Tuxfatul-fuqaho” (“Faqihlar tuxfasi”) nomli kitobiga bagʻishlab betakror va mukammal bir sharh yozadi va uni ustoziga taqdim etadi. Bu sharh “Badoeʼus-sanoeʼ fi tartibish-sharoeʼ” (“Shariat qonunlarini tartiblashda goʻzal sanʼatlar”) deb nomlanadi. Ustoz shogirdining bu mahoratidan hayratda qolib, qizi Fotimani unga nikohlab beradi va mana shu ilmiy asarni qizining mahri (kelinlik sovgʻasi) deb qabul qiladi. Shu sababli oʻsha davr olimlari: "Ustozining 'Tuxfa'sini sharhladi va qiziga uylandi", deya eʼtirof etishgan. 

Ilmiy meros va hayotining soʻnggi yillari: Alouddin Kosoniy keyinchalik Halab shahriga (Suriya) elchi sifatida yuboriladi va u yerda oʻsha davrning adolatli hukmdori Nuriddin az-Zangiy tomonidan yuksak hurmat bilan kutib olinadi. Olim Halabdagi mashhur "Halaviya" madrasasiga bosh mudarris etib tayinlanadi.

Uning oilasida ilmiy muhit shu darajada ediki, hatto murakkab fiqhiy masalalarda Kosoniy rafiqasi Fotima bilan maslahatlashar, chiqarilgan fatvolarga ustoz (ota), qiz va kuyov (Kosoniy) birgalikda imzo chekishar edi.

Alouddin Kosoniy 1191-yil 3-avgustda Halab shahrida vafot etgan va oʻsha yerda dafn etilgan. Uning qoldirgan oʻlmas huquqiy merosi bugungi kunda ham butun islom olamida, xususan hanafiy mazhabida eng mukammal va tizimli manba sifatida oʻqitilib, tadqiq qilib kelinmoqda.

Tojiboyev A'zamjon,

ta'lim muassasasi 1-kurs talabasi