HAQIQIY BAXTNING ASL MOHIYATI: QALB XOTIRJAMLIGI VA GO‘ZAL XULQ UYG‘UNLIGI
Inson hayoti davomida doimo halovat va xotirjamlikka intilib yashaydi. Ko‘pchilik baxtni faqat moddiy to‘kinlik, hashamatli ulov, baland qasrlar yoki yuqori mansab va mavqeda deb tushunadi. Aslida esa hayotiy tajribalar va islomiy ma’rifat baxtning pulga sotib olinmasligini, balki u insonning o‘z ichki dunyosi, iymoni va atrofdagilar bilan sog‘lom munosabatiga asoslangan ruhiy holat ekanini ko‘rsatadi.
«To‘kis inson» va baxtning lug‘aviy-ma’naviy mohiyati
Hikmatlarda aytilganidek:
«Davoying o‘zingdadir, ammo ko‘rmassan,
Darding ham o‘zingdadir, lek his qilmassan».
Ichki muvozanat, viqor va vazminlikka ega bo‘lgan kishi haqiqiy halovatda yashaydigan «to‘kis inson» hisoblanadi. Islomiy tushunchada insonning to‘kisligi jismoniy to‘qlik yoki mol-dunyo ko‘pligi bilan emas, balki quyidagi ma’naviy sifatlar bilan o‘lchanadi:
- Ko‘ngil pokligi va ruh boyligi: qalbni hasad, kibr va g‘arazgo‘ylikdan tozalash;
- Tuyg‘ular samimiyligi va vijdon uyg‘oqligi: har bir ishda riyodan uzoq bo‘lish hamda o‘z nafsini doimo hisob-kitob qilib borish;
- Ozor bermaslik va omonlik ulashish: o‘z jonining ham, atrofdagi insonlarning ham tinchligi va salomatligiga haris bo‘lish;
- Alloh taoloning roziligi: barcha ezgu fazilatlarning eng oliy asosi va maqsadi sifatida Yaratganning rizoligini izlash.
Soxta baxt ortidan quvishning oqibati
Bashariyat tarixida ko‘pchilik baxt jumbog‘ining yechimini topishga urinib, xato yo‘llarni tanlagan. Ba’zilar o‘z xudbin istaklarini qondirishni saodat deb o‘ylab, xatar va inqirozlarga, hatto urushlar, adolatsizlik va o‘zgalarga zulm qilishgacha borganlar.
Bunday yo‘lning yakuni esa doimo sarob bo‘lib chiqadi. Havoyi nafsiga ergashib, boshqalarning haqqiga tajovuz qilgan kishi vaqt o‘tishi bilan og‘ir vijdon azobi, ruhiy qashshoqlik, yolg‘izlik va bezovtalik girdobiga tushib qoladi. Chunki o‘zgalarning baxtsizligi ustiga qurilgan har qanday halovat muvaqqat va soxtadir.
Baxtga eltuvchi ikki asosiy ustun
Haqiqiy saodatga erishish yo‘li bir-birini to‘ldiradigan ikki parallel harakatdan iborat bo‘lib, ulardan biri ikkinchisisiz mukammal bo‘lmaydi:
- Birinchi harakat — ichki dunyoni obod qilish: Bu qalb va vijdonga iymon hamda muhabbat nurlarini olib kirishdir. Aqli Alloh taoloning doimiy kuzatib turishini (muroqabasini) anglaydigan, Uning yaqinligidan xotirjamlik topadigan hamda insoniyatga Alloh, koinot va jamiyat bilan uyg‘un yashashning eng go‘zal namunasini ko‘rsatgan Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning sunnatlariga ergashadigan insonning ruhini hech qanday tushkunlik sindira olmaydi.
- Ikkinchi harakat — jamiyatga yo‘nalgan amaliy axloq: Bu insonning o‘zgalar bilan muomalada taqvo, go‘zal xulq va Qur’oniy mezonlarga sodiq qolishidir. Taqvodorlik va solihlik faqat tashqi ko‘rinish yoki quruq shiorlar bilan belgilanmaydi. Aksincha, u doimiy axloqiy uyg‘oqlik hamda inson o‘zi ishongan qadriyatlarni amaliy hayotga — rostgo‘ylik, adolat, xalqqa xizmat, o‘z ishini mukammal bajarish (itqon) va bunyodkorlikka aylantirish mas’uliyatidir.
Qur’oniy mezon va «Hiro» tafakkuri
Insoniyat baxtga erishish uchun turli tuzum va falsafalarni sinab ko‘rdi, biroq Yaratganning zikridan uzoqlashgan sari ruhiy tanglikka yuz tutaverdi. Alloh taolo Qur’oni karimda shunday marhamat qiladi:
«Kim Mening zikrimdan yuz o‘girsa, bas, albatta, uning uchun tang (baxtsiz) hayot bo‘lur va Biz uni qiyomat kunida ko‘r holida tiriltirurmiz» (Toha surasi, 124-oyat).
O‘z nafsi bilan do‘stlashib, uning haqiqatini anglamagan, ezgulik, hayot bunyodkorligi va xayr-saxovat maydonida musobaqalashmagan kishi — garchi butun dunyo boyliklariga ega bo‘lsa ham — qalb xotirjamligini topa olmaydi. Shu bois har bir mo‘min kishi kundalik shovqin-surondan vaqti-vaqti bilan chekinib, ramziy ma’noda «Hiro g‘ori» olamiga — tafakkur va tadabburga, o‘z qalbini yomon illatlardan tozalab, uni go‘zal fazilatlar bilan bezashga hamda Yaratganga munojot qilishga muhtojdir.
Xulosa
Baxt — tashqaridan izlanadigan moddiy mato emas, balki iymon, vijdon pokligi va solih amal mevasidir. Ichki qanoat, aqliy qoniqish va insonlarga xolis muhabbat — farovon hamda halovatli hayotning uch asosiy kalitidir. E’tiqod qalbni poklasa, go‘zal xulq va jamiyatga xizmat qilish bu poklikni amaliy hayotda namoyon etadi. Zero, o‘z nafsini isloh qilib, atrofdagilarga faqat ezgulik ulashgan insongina ikki dunyo saodatiga erishadi.
Ziyayev Abduqahhor,
ta'lim muassasasi o'qituvchisi
