USULUL FIQHDA QIYOS TUSHUNCHASI, UNING SHARIATDAGI O‘RNI VA MISOLLARI

Islom shariatida musulmonlarning hayotini tartibga soluvchi hukmlar Qur’oni karim va Sunnatga asoslanadi. Shuningdek, fiqhiy hukmlarni aniqlashda ijmo va qiyos kabi dalillardan ham foydalaniladi. Ayniqsa, Qur’on va sunnatda hukmi ochiq-oydin bayon qilinmagan yangi masalalarning shar’iy hukmini aniqlashda qiyos muhim o‘rin tutadi.

1. Qiyosning lug‘aviy va istilohiy ma’nolari.

Qiyos (القياس) arab tilida bir narsani boshqa narsa bilan o‘lchash, taqqoslash va ular orasidagi o‘xshashlikni aniqlash ma’nolarini anglatadi.

Usulul fiqh istilohida esa qiyos — hukmi Qur’on, Sunnat yoki ijmo orqali ma’lum bo‘lgan asl masalani, umumiy illat mavjudligi sababli, hukmi bevosita belgilanmagan boshqa masalaga tenglashtirish orqali uning shar’iy hukmini aniqlashdir.

Qiyosning mohiyati shundan iboratki, bir masalada mavjud bo‘lgan shar’iy hukmning sababi boshqa bir masalada ham mavjud bo‘lsa, ushbu hukm yangi masalaga ham tatbiq etiladi.

Qiyos to‘rt asosiy rukndan tashkil topadi:

1. Asl (الأصل) — hukmi shar’iy dalil bilan belgilangan dastlabki masala.
2. Far’ (الفرع) — hukmi qiyos orqali aniqlanadigan yangi masala.
3. Hukm (الحكم) — asl masalaga tegishli bo‘lgan shar’iy hukm.
4. Illat (العلة) — hukmning asl masalada joriy bo‘lishiga sabab bo‘lgan, far’ masalada ham mavjud bo‘lishi lozim bo‘lgan sifat.

2. Qiyosning shariatdagi o‘rni

Qiyos usulul fiqhda muhim dalillardan biri hisoblanadi. U, ayniqsa, yangi paydo bo‘lgan masalalarning hukmini aniqlashda katta ahamiyatga ega. Chunki insonlar hayotida turli davrlarda yangi iqtisodiy, ijtimoiy va muomalaviy masalalar yuzaga keladi. Ularning shar’iy hukmini aniqlashda Qur’on va Sunnatdagi hukmlarning mazmuni hamda illatlarini o‘rganish zarur bo‘ladi.

Qiyosning asosiy vazifasi shariatda mavjud bo‘lmagan hukmlarni o‘zicha yaratish emas, balki mavjud shar’iy hukmni uning asosiga muvofiq yangi masalaga tatbiq etishdir.

Qiyosning hujjat sifatidagi maqomi usulul fiqh olimlari tomonidan muhokama qilingan. Ahli sunna fiqhiy mazhablarining aksariyati qiyosni muayyan shartlar asosida shar’iy dalil sifatida qabul qilganlar. Biroq uning qo‘llanish doirasi va ayrim masalalardagi shartlari borasida mazhablar o‘rtasida tafovutlar mavjud.

Qiyosni qo‘llashda quyidagi shartlarga rioya qilinadi:

- Asl masalaning hukmi shar’iy dalil bilan sobit bo‘lishi.
- Asl va far’ masalalarda hukmga sabab bo‘luvchi illat mavjud bo‘lishi.
- Qiyos Qur’on va Sunnatning aniq hukmiga zid kelmasligi.
- Qiyos qilinayotgan masala shar’iy hukmni aniqlashga yaroqli bo‘lishi.

3. Qiyosga oid misollar

Birinchi misol: Giyohvand moddalarni iste’mol qilish.
Qur’oni karimda mast qiluvchi ichimliklar iste’moli taqiqlangan. Alloh taolo shunday marhamat qiladi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
Ma’nosi: «Ey iymon keltirganlar! Albatta, xamr, qimor, butlar va cho‘plar shaytonning ishidan bo‘lgan nopok narsalardir. Bas, undan chetlaning, shoyadki, najot topsangiz» (Moida surasi, 90-oyat).

Bu masalada:
- Asl: xamr, ya’ni mast qiluvchi ichimlik.
- Far’: aqlni karaxt qiluvchi yoki mastlik holatini yuzaga keltiruvchi giyohvand moddalar.
- Hukm: haromlik.
- Illat: aqlni buzish va mastlikni yuzaga keltirish.

Demak, mast qiluvchi ichimliklar harom qilinganidek, aqlni buzuvchi va mastlikni yuzaga keltiruvchi moddalar ham shar’iy dalillar va tegishli fiqhiy qoidalar asosida harom deb hukm qilinadi. Bunda barcha giyohvand moddalar va tibbiy preparatlarning hukmi bir xil emasligini, zarurat hamda tibbiy qo‘llanish holatlari alohida baholanishini ham e’tiborga olish lozim.

Ikkinchi misol: Guruchni oltinga yoki kumushga ayirboshlash.

Hadislarda oltin, kumush, bug‘doy, arpa, xurmo va tuzni ayirboshlashga oid maxsus qoidalar bayon qilingan.

Ulamolar ushbu hukmlarni o‘rganish orqali ribo hukmi qaysi illatga bog‘liqligini aniqlashga harakat qilganlar. Masalan, ayrim fiqhiy qarashlarda guruchning oziq-ovqat mahsuloti bo‘lishi va saqlash mumkinligi kabi xususiyatlar e’tiborga olinib, uni ayrim boshqa mahsulotlarga qiyos qilish masalasi muhokama etilgan.

Bu misol qiyosni qo‘llashda illatni to‘g‘ri aniqlash qanchalik muhim ekanini ko‘rsatadi. Chunki riboga oid masalalarda mazhablar o‘rtasida illatni belgilash va uning tatbiqi borasida farqlar mavjud.

Xulosa. Qiyos usulul fiqhning muhim mavzularidan biri bo‘lib, shar’iy hukmlarni yangi masalalarga tatbiq etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Uning asosida asl va far’ masalalar o‘rtasidagi umumiy illatni aniqlash yotadi. Qiyos orqali shariatning maqsad va qoidalariga muvofiq ravishda turli zamonlarda yuzaga keladigan masalalarning hukmini aniqlash mumkin.

Shu bilan birga, qiyos oddiy shaxsiy fikr yoki taxmin emas. U muayyan ilmiy shartlarga, shar’iy dalillarga va illatni to‘g‘ri aniqlashga asoslanadi. Shuning uchun qiyosdan foydalanishda usulul fiqh qoidalarini bilish va fiqhiy masalalarni chuqur o‘rganish muhim hisoblanadi.

Jamoliddinov Shohjahon

ta'lim muassasasi 4-kurs talabasi