Imom Moturidiy - Islom olmining buyuk aqida peshvosi
Islom olmida e’tiqodiy masalalarni ilmiy-aqliy dalillar bilan asoslab bergan, Ahli sunna val jamoa e’tiqodining ikki buyuk ustunidan biri bo‘lgan ulug‘ alloma – Abu Mansur Moturidiydir. U zot nafaqat Movarounnahr, balki butun islom olmida "Imomul hudo" (Hidoyat imomi) va "Sayyidul mutakallimin" (Mutakallimlar sayyidi) degan yuksak sharafiga sazovor bo‘lgan buyuk siymodir.
Tug‘ilgan joyi va hayot yo‘li
To‘liq ismi Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Moturidiy Samarqand yaqinidagi Moturid qishlog‘ida tavallud topgan. U zotning hayoti va faoliyati asosan Somoniylar davriga to‘g‘ri kelib, butun umrini ilm-fan, ta’lim va islom aqidasini har xil buzuq oqimlardan himoya qilishga bag‘ishlagan.
Imom Moturidiy o‘z davrining yetuk allomalaridan ta’lim olgan. Xususan, hanafiy fiqhi va kalom ilmini o‘sha davrning mashhur ulamolaridan o‘zlashtirib, o‘ziga xos ilmiy maktabga asos solgan. U zot Samarqandda yashab ijod etgani uchun bu ilmiy oqim keyinchalik Moturidiylik maktabi deb nom oldi.
Asosiy asarlari va ilmiy merosi
Imom Moturidiy qalamiga mansub ko‘plab asarlar bizgacha yetib kelgan bo‘lib, ularning har biri islom ilmlari xazinasida bebaho qimmatga ega:
“Kitob ut-tavhid” – Imom Moturidiyning aqidaga oid eng mashhur fundamental asari hisoblanadi. Unda Alloh taoloning yagonaligi, uning sifatlari, aqliy va naqliy dalillar asosida e’tiqodiy masalalar keng yoritib berilgan.
“Ta’vilat ul-Qur’on” (yoki Ta’vilotu ahlis sunnah) – Qur’oni karim oyatlarini tafsir qilish va ularning ma’nolarini Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga tayanib sharhlash bo‘yicha yozilgan ulkan asar. Bu kitob oyatlarni tushunishda naql bilan birga aqliy dalillarga ham keng o‘rin berilgani bilan ajralib turadi.
“Maqalat” va boshqa risolalar – turli adashgan firqalar va oqimlarning qarashlarini tahlil qilib, ularga ilmiy va mantiqiy raddiyalar berilgan asarlar.
Bugungi kunda dunyo musulmonlarining katta qismi, jumladan, Markaziy Osiyo, Turkiya, Bolqon yarimoroli, Hindiston, Pokiston va boshqa ko‘plab mintaqalardagi hanafiy mazhabi e’tiqodida aynan Moturidiylik maktabiga tayanadi.
Bu ta’limotning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
Mo‘tadillik: Din va hayot masalalarida ifrat va تفريط (tafrit)dan yiroq bo‘lish.
Aql va naql uyg‘unligi: Qur’on va Sunnat asosiy manba ekanligini tan olgan holda, sog‘lom aql bilan ularni to‘g‘ri anglashga e’tibor qaratish.
Bag‘rikenglik: Musulmonlar o‘rtasidagi turli ixtilofli masalalarda murosali va ilmiy yondashuvni ta’minlash.
Xulosa
Imom Moturidiy merosi nafaqat tarixiy o‘tmish, balki bugungi kunda ham yoshlarga sof islom e’tiqodini, bag‘rikenglik va mo‘tadillik g‘oyalarini tushuntirishda muhim ma’naviy manba bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston zaminidan yetishib chiqqan bunday buyuk mutafakkirlar ilmiy merosini o‘rganish va targ‘ib etish har birimizning sharafli burchimizdir.
Mahmudov Kalimulloh
ta'lim muassasasi o'qituvchisi
