ABU HANIFA RAHIMAHULLOH VA HANAFIY MAZHABIGA QILINGAN TA’NALAR

Islom tarixida fiqhiy mazhablarning shakllanishi, ularning ilmiy asoslari va ulamolar faoliyati muhim o‘rin tutadi. Ushbu mazhablar orasida Hanafiy mazhabi o‘zining boy ilmiy merosi, fiqhiy usullari va asrlar davomida musulmonlar hayotida tutgan o‘rni bilan alohida ajralib turadi. Mazkur mazhab asoschisi Imom Abu Hanifa rahimahulloh islom fiqhi tarixidagi buyuk mujtahidlardan biri hisoblanadi.

Shunga qaramay, Imom Abu Hanifa rahimahulloh va Hanafiy mazhabiga nisbatan ayrim e’tirozlar ham bildirilgan. Jumladan, u zotning hadis ilmini yetarli bilmaganligi, fiqhiy qarashlarini asosan ra’y va qiyosga tayangan holda bayon qilganligi hamda Hanafiy mazhabida zaif hadislar asos qilib olinganligi haqida da’volar uchraydi.

Bunday e’tirozlarga munosabat bildirishda masalani hissiyot bilan emas, balki ilmiy dalillar, tarixiy ma’lumotlar va hadis hamda fiqh ilmlarining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘rganish lozim.

Imom Abu Hanifa rahimahullohga bildirilgan asosiy ta’nalar

Imom Abu Hanifa rahimahulloh va Hanafiy mazhabiga qarshi bildirilgan e’tirozlarni umumlashtirib, uch asosiy yo‘nalishga ajratish mumkin.

Birinchisi, Imom Abu Hanifa rahimahulloh hadis ilmini yaxshi bilmagan, degan da’vodir. Ikkinchisi, u zot va shogirdlari hadisga xilof ravishda ra’y va qiyosga amal qilgan hamda hadislarni tark etgan, degan fikrdir. Uchinchisi esa Hanafiy mazhabining fiqhiy masalalarida keltirilgan hadislarning barchasi zaif, degan da’vodan iborat.

Ushbu fikrlarni to‘g‘ri baholash uchun har bir masalani alohida ko‘rib chiqish, dalillarni tekshirish va hadis bilan fiqh o‘rtasidagi munosabatni to‘g‘ri tushunish zarur.

Birinchi ta’na: Imom Abu Hanifa hadis ilmini bilmaganmi?

Imom Abu Hanifa rahimahullohning hadis ilmini bilmaganligi haqidagi da’vo tarixiy va ilmiy jihatdan jiddiy tekshiruvni talab qiladi. U zot yashagan davrda Kufa shahri hadis va fiqh ilmlari rivojlangan markazlardan biri bo‘lgan. Imom Abu Hanifa shu ilmiy muhitda faoliyat yuritgan va fiqhiy masalalarni chuqur o‘rgangan.

Siz taqdim etgan matnda Abu Muhammad Hasan Romahurmuziyga nisbat berilgan ma’lumotga ko‘ra, Imom Abu Hanifa yashagan davrda Kufa shahrida to‘rt ming kishi hadis ilmi bilan, to‘rt yuz kishi esa fiqh bilan mashg‘ul bo‘lgan. Bu ma’lumot o‘sha davrdagi ilmiy muhitni tasvirlash uchun keltirilgan.

Shuningdek, matnda Imom Abu Hanifaning rivoyat qilgan hadislarini jamlash va o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy asarlar mavjudligi ta’kidlanadi. Jumladan, Ibn Shohin, Dorqutniy va Abul Muayyad Xorazmiy kabi olimlarning nomlari tilga olinadi.

Hanafiy mazhabining hadislariga bag‘ishlangan asarlar orasida quyidagilar ham keltirilgan:

• Hofiz Abdulqodir Qurashiyning «Al-Inoya fiy taxriji ahodisil Hidoya» asari;
• Hofiz Alouddin Ali ibn Usmon Mordinining «Al-Kifoya fiy ma’rifati ahodisil Hidoya» asari;
• Jamoliddin Abdulloh Zayla’iyning «Nasbur-roya li ahodisil Hidoya» asari;
• Hofiz Qosim ibn Qutlubg‘o Hanafiyining «Muniyatul-alma’iy» asari;
• Hofiz Ibn Hajar Asqaloniyga nisbat berilgan «Ad-Diroya fiy taxriji ahodisil Hidoya» asari.

Bu kabi asarlar Hanafiy fiqhida keltirilgan hadislarni manbalari, sanadlari va rivoyat darajalari jihatidan o‘rganishga katta e’tibor berilganini ko‘rsatadi. Demak, Imom Abu Hanifa va Hanafiy mazhabining hadis bilan munosabatini birgina «hadisni bilmagan» degan jumla bilan izohlash ilmiy jihatdan to‘g‘ri emas.

Ikkinchi ta’na: Imom Abu Hanifa hadisga xilof ravishda ra’y va qiyosga amal qilganmi?

Imom Abu Hanifa rahimahullohga bildirilgan yana bir e’tiroz — u zot hadisga xilof ravishda ra’y va qiyosga tayangan, degan fikrdir. Bu masalani tushunish uchun fiqhdagi ijtihod tushunchasini bilish muhim.

Ra’y fiqhiy masalani ilmiy mulohaza va dalillar asosida tushunish hamda hukm chiqarish bilan bog‘liq. Qiyos esa Qur’on yoki sunnatda hukmi ma’lum bo‘lgan masala bilan yangi masala o‘rtasidagi umumiy sababni aniqlash orqali hukm chiqarish usulidir. Qiyos o‘z-o‘zicha vahiyga qarshi qo‘yiladigan manba emas, balki muayyan shartlar asosida qo‘llanadigan fiqhiy usuldir.

Imom Abu Hanifa rahimahullohning fiqhiy qarashlarini faqat ra’y va qiyosga bog‘lab qo‘yish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Hanafiy fiqhiy an’anasida Qur’oni karim, sunnat, sahobalardan kelgan rivoyatlar va boshqa e’tirof etilgan fiqhiy dalillar muhim o‘rin tutadi. Qiyos esa tegishli dalillarni o‘rganish va muayyan masalaning hukmini aniqlash jarayonida qo‘llanadi.

Biror fiqhiy masalada Imom Abu Hanifaning qarashi boshqa bir olimning qarashidan farq qilishi uning hadisni rad etganini anglatmaydi. Bunday farq hadisning ishonchliligini baholash, uning ma’nosini tushunish, boshqa rivoyatlar bilan muvofiqlashtirish yoki dalillardan hukm chiqarish usullaridagi tafovutlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Shu sababli muayyan masala yuzasidan xulosa chiqarishda faqat natijaga emas, balki hukmning qanday dalillar va qanday ilmiy usullar asosida chiqarilganiga ham e’tibor qaratish lozim.

Uchinchi ta’na: Hanafiy mazhabida zaif hadislar asos qilib olinadimi?

Hanafiy mazhabiga nisbatan bildirilgan e’tirozlardan yana biri — mazhabning fiqhiy masalalarida keltirilgan hadislar zaif ekanligi haqidagi da’vodir. Bu fikrni barcha fiqhiy masalalarga umumiy tarzda tatbiq etish ilmiy jihatdan asosli emas.

Hadisning sahih yoki zaif deb baholanishi muhaddislarning hadis sanadlari, roviylarning holati va boshqa rivoyatlar bilan munosabatini tekshirishiga bog‘liq. Ayrim hadislar borasida muhaddislar o‘rtasida turli baholar uchrashi mumkin. Bunday tafovut hadis ilmidagi tadqiqot va ijtihod bilan bog‘liq.

Bundan tashqari, bir fiqhiy kitobda keltirilgan hadisning darajasi bilan muayyan hukmning barcha dalillari bir xil narsa emas. Faqih bir masalada bir nechta dalilni o‘rganishi, ularni o‘zaro muvofiqlashtirishi va shundan so‘ng hukm chiqarishi mumkin. Shu bois fiqhiy hukmni faqat bitta rivoyat bilan bog‘lab baholash masalaning to‘liq mohiyatini ochib bermaydi.

Siz yuborgan matnda Hanafiy mazhabi dalillarini o‘rganishga bag‘ishlangan bir qator asarlar tilga olinadi. Jumladan, Abu Ja’far Tahoviyning «Sharhu ma’onil-osor» va «Mushkilul-osor» asarlari, Ibn Humomning «Fathul-qodir sharhul-Hidoya» asari hamda boshqa fiqhiy va hadisga oid asarlar qayd etilgan.

Ushbu asarlarni o‘rganish Hanafiy mazhabining dalillarini chuqurroq tushunish, rivoyatlarni tahlil qilish va fiqhiy hukmlarning ilmiy asoslarini aniqlashga yordam beradi. Bunda har bir hadisning darajasi va muayyan hukmdagi o‘rni alohida tekshirilishi kerak.

Sahih hadis va fiqhiy ijtihod o‘rtasidagi bog‘liqlik

Mazkur mavzuning muhim jihatlaridan biri — hadisning ishonchliligini aniqlash bilan undan fiqhiy hukm chiqarish o‘rtasidagi farqdir.

Muhaddislar hadislarning sanadlari va roviylarini o‘rganib, rivoyatlarning ishonchliligini baholaydilar. Faqihlar esa hadisning ishonchliligi bilan birga uning ma’nosi, hukmga dalolat qilishi, boshqa dalillar bilan munosabati va masalaga tatbiq etilishini ham ko‘rib chiqadilar. Albatta, bu ikki ilm sohasi o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, ko‘plab olimlar har ikkala sohada ham faoliyat yuritganlar.

Ba’zan bir hadis sahih bo‘lsa-da, uning muayyan masalaga qanday taalluqli ekanida olimlar o‘rtasida ixtilof yuzaga kelishi mumkin. Ayrim holatlarda esa bir rivoyatning darajasi yoki boshqa dalillar bilan munosabati turlicha baholanadi. Bunday vaziyatlarda olimlarning xulosalarini to‘g‘ri anglash uchun ularning ilmiy usullarini va keltirgan dalillarini o‘rganish zarur.

Shuning uchun «bir olim muayyan hadis asosida boshqacha hukm chiqardi, demak, u hadisni bilmagan yoki rad etgan» degan xulosa har doim ham to‘g‘ri bo‘lavermaydi. Ilmiy baholashda masalaning tafsilotlari va dalillarning to‘liq majmuasi hisobga olinishi lozim.

Xulosa

Imom Abu Hanifa rahimahulloh va Hanafiy mazhabiga bildirilgan ta’nalarni o‘rganishda ilmiy xolislik, tarixiy manbalarga tayanish va dalillarni to‘g‘ri talqin qilish muhim ahamiyatga ega. Imom Abu Hanifaning hadis ilmini bilmaganligi, hadisga qarshi ravishda faqat ra’y va qiyosga amal qilganligi yoki Hanafiy mazhabining barcha fiqhiy hukmlari zaif hadislarga asoslanganligi haqidagi umumiy da’volar masalaning murakkab jihatlarini to‘liq aks ettirmaydi.

Hanafiy mazhabining ilmiy merosi hadislarni o‘rganish, fiqhiy dalillarni tahlil qilish va hukmlarni asoslashga bag‘ishlangan ko‘plab asarlarni o‘z ichiga oladi. Bu merosni to‘g‘ri tushunish uchun mazhabning fiqhiy usullarini, hadis ilmining mezonlarini va muayyan masalalarda keltirilgan dalillarni birgalikda o‘rganish lozim.

Xulosa qilib aytganda, Imom Abu Hanifa rahimahulloh va Hanafiy mazhabi haqida hukm chiqarishda umumiy da’volar bilan cheklanib qolmasdan, har bir masalani o‘z dalillari va ilmiy asoslari bilan tekshirish kerak. Ana shunday yondashuv diniy bilimlarni chuqurroq anglashga, ulamolar merosiga xolis munosabatda bo‘lishga va fiqhiy ixtiloflarning sabablarini to‘g‘ri tushunishga xizmat qiladi.

Muhiddinov Muhammad Sodiq

ta'lim muassasasi 3-kurs talabasi