OTA-ONAGA YAXSHILIK QILISH — ULUG‘ IBODAT

Ota-ona farzandining dunyoga kelishi, voyaga yetishi, tarbiya topishi va hayotda o‘z o‘rnini egallashi uchun ko‘p mashaqqatlarni boshdan kechiradi. Shu sababli farzand ota-onasining qadriga yetishi, ularga mehribonlik ko‘rsatishi, ko‘ngillarini og‘ritmasligi va doimo hurmat bilan muomala qilishi lozim.

Alloh taolo Qur’oni karimning Isro surasi 23-oyatida shunday marhamat qiladi:
وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ۚ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا

Mazmuni: «Robbingiz, Uning O‘ziga ibodat qilishingizni hamda ota-onaga yaxshilik qilishni amr etdi. Agar ularning biri yoki har ikkisi huzuringda keksalik yoshiga yetsalar, ularga “uf” dema, ularni jerkima va ularga yoqimli so‘z ayt!» (Isro surasi, 23-oyat).
Ushbu oyatda Alloh taolo O‘ziga ibodat qilish amridan so‘ng ota-onaga yaxshilik qilishni zikr etadi. Bu esa ota-onaga hurmat ko‘rsatish, ularning xizmatlarini ado etish va ular bilan go‘zal muomalada bo‘lish naqadar muhim ekanini anglatadi.

«Ularga uf demang» oyatining chuqur ma’nosi
Oyatdagi «ularga uf dema» iborasi katta ma’noni o‘z ichiga oladi. «Uf» so‘zi insonning noroziligi, zerikishi yoki norozi kayfiyatini ifodalovchi qisqa so‘zlardan biridir. Alloh taolo ota-onaga nisbatan shunday ozgina norozilikni ham bildirishdan qaytargan ekan, ularni jerkish, haqoratlash, baqirish yoki ko‘ngillarini og‘ritishning qanchalik nomaqbul ekanini anglash mumkin.

«Uf» so‘zi ota-onaga nisbatan eng kichik ozor va norozilik ifodalaridan biri sifatida tushuniladi. Alloh taolo hatto shunday ozgina ozorni bildiruvchi so‘zni aytishdan qaytargan bo‘lsa, ularni jerkish, haqoratlash, baqirish va ko‘nglini og‘ritish kabi undan ham og‘irroq ishlarning qanchalik qoralangani yanada oydinlashadi.

Bu yerda bir muhim jihatga e’tibor qaratish lozim: inson tilidagi harflarning qaysi biri eng yengil yoki eng kichik ekani haqida qat’iy hukm chiqarishdan ko‘ra, «uf» so‘zining oyatdagi vazifasini anglash muhimdir. Chunki oyatning asosiy maqsadi ota-onaga ozor berishning hatto eng kichik ko‘rinishidan ham qaytarishdir.

Usuli fiqh nuqtayi nazaridan «uf» so‘zidan chiqariladigan xulosa

Ushbu oyat usuli fiqhdagi «qiyos al-avlo» tushunchasini tushuntirish uchun muhim misol bo‘la oladi. Chunki ota-onaga «uf» deyish man qilingan bo‘lsa, ularni jerkish, haqoratlash va qasddan ko‘nglini og‘ritish kabi undan ham kuchliroq ozorlar man etilishi yanada lozimdir.

Usuli fiqhda qiyos al-avlo — asl masalada mavjud bo‘lgan hukmning sababi boshqa bir holatda yanada kuchliroq namoyon bo‘lgani uchun, o‘sha holatning hukmi ham shu ma’noda qat’iyroq ekanini anglatadigan tushunchadir. Isro surasining 23-oyatida ota-onaga ozor berishdan qaytarish eng kichik misol orqali bayon qilinadi. Shundan kelib chiqib, undan og‘irroq ozorlar ham man etilganini anglash mumkin.

Masalan, ota-onaga «uf» deyish ularning ko‘nglini og‘ritishi mumkin. Agar oddiy norozilik ifodasi ham man etilgan bo‘lsa, ota-onaga baqirish, ularni kamsitish, haqoratlash yoki qasddan ranjitish bundan-da og‘irroq ozor hisoblanadi.

Usuli fiqh nuqtayi nazaridan bu ma’no faqat oddiy qiyos bilan cheklanmaydi. U «mafhum al-muvafaqa», ya’ni oyatning lafzida ochiq aytilmagan, lekin undan anglashiladigan hukm tushunchasi bilan ham izohlanadi. Ba’zi usul ulamolari bunday holatni «fahvo al-xitob» deb ham ataydilar. Bunda oyatning mazmuni va maqsadidan kelib chiqib, lafzda zikr qilingan holatdan ham kuchliroq bo‘lgan holatning hukmi anglanadi.
Demak, oyatdagi «uf» so‘zi shunchaki bir og‘iz so‘z emas, balki ota-onaga nisbatan har qanday ozorli munosabatdan saqlanish zarurligini bildiruvchi chuqur ma’noli ko‘rsatmadir.

Ota-onaga chiroyli so‘z aytishning ahamiyati

Alloh taolo oyatning davomida: «Ularni jerkima va ularga yoqimli so‘z ayt», deb marhamat qiladi. Demak, ota-onaga yaxshilik qilish faqat ularni haqoratlamaslik yoki ranjitmaslik bilangina cheklanmaydi. Balki ular bilan muloyim gaplashish, hurmat bilan javob qaytarish, fikrlarini tinglash va ko‘ngillarini ko‘tarish ham yaxshilikning muhim ko‘rinishlaridandir.

Farzand ota-onasi bilan suhbatlashayotganda ovozini balandlatmasligi, ularning gapini bo‘lmasligi, mensimaslik qilmasligi va qo‘pol so‘zlarni ishlatmasligi lozim. Agar ota-onasining fikriga qo‘shilmasa ham, o‘z fikrini odob va muloyimlik bilan bayon qilishi kerak.

Ba’zan inson ish, o‘qish yoki boshqa tashvishlar sababli charchashi mumkin. Biroq bu holat ota-onaga qo‘pol muomala qilish uchun sabab bo‘la olmaydi. Aksincha, inson o‘zini boshqarishi, sabrli bo‘lishi va yaqinlariga, ayniqsa, ota-onasiga nisbatan go‘zal xulqni namoyon etishi kerak.

Bir og‘iz shirin so‘z, samimiy tabassum yoki kichik bir xizmat ota-onaning ko‘nglini ko‘tarishi mumkin. Shu bois farzand yaxshi muomalani begonalardan emas, eng avvalo, o‘z ota-onasidan boshlashi lozim.

Ota-onaning haqqini ado etish

Ota-onaning farzand oldidagi mehnati va mashaqqatlarini to‘liq sanab tugatish qiyin. Ona farzandini ko‘tarib yuradi, uni dunyoga keltirish mashaqqatlarini boshdan kechiradi va mehr bilan tarbiyalaydi. Ota esa oilaning ta’minoti, farzandlarining ta’lim-tarbiyasi va kelajagi uchun mehnat qiladi.

Shuning uchun farzand ota-onasining xizmatlarini unutmasligi, ularga imkon qadar yordam berishi va ehtiyojlarini qondirishga intilishi kerak. Ayniqsa, ota-ona keksayganida ularning jismoniy quvvati kamayishi, ayrim ishlarni bajarishda yordamga muhtoj bo‘lishi tabiiydir. Bunday paytda farzand ulardan bezmasligi, aksincha, yanada mehribon va sabrli bo‘lishi lozim.

Ota-onaga yaxshilik qilish moddiy yordam berish bilangina cheklanmaydi. Ularning holidan xabar olish, suhbatlariga vaqt ajratish, kasal bo‘lsalar parvarish qilish, muhtojliklarini imkon qadar bartaraf etish va haqqiga duo qilish ham katta ahamiyatga ega.

Ota-ona vafot etganidan keyin ham farzand ularni yaxshilik bilan eslashi, ular uchun duo qilishi va Alloh taolodan mag‘firat so‘rashi mumkin. Bu ham farzandning ota-onasiga bo‘lgan hurmati va sadoqatini namoyon etadi.

Ota-onaga hurmat — go‘zal axloq belgisi

Ota-onaga hurmat ko‘rsatish insonning odobi va axloqini namoyon etadi. Ota-onasiga mehribon bo‘lgan, ularning ko‘nglini asraydigan va xizmatlarini sidqidildan bajaradigan inson oilada mehr-oqibatning mustahkamlanishiga hissa qo‘shadi.

Shuni ham unutmaslik kerakki, ota-onaga yaxshilik qilish ularga har qanday holatda ko‘r-ko‘rona itoat etish degani emas. Agar ular gunoh ishga buyursalar, bu ishda ularga itoat qilinmaydi. Biroq bunday vaziyatda ham ularga hurmat bilan muomala qilish va qo‘pollikdan saqlanish lozim. Bu ham Islom dinidagi odob va muvozanatning muhim ko‘rinishidir.

Farzand ota-onasining duosini olishga, ularning qalbini xursand qilishga va o‘zining yaxshi xulqi bilan ularga quvonch bag‘ishlashga intilishi kerak. Zero, ota-onaga mehr ko‘rsatish faqat muayyan bir kun yoki vaziyat bilan cheklanmaydi, balki butun hayot davomida davom etadigan mas’uliyatdir.

Xulosa

Isro surasining 23-oyati har bir musulmon uchun muhim hayotiy qo‘llanmadir. Ushbu oyat Alloh taologa ibodat qilish bilan bir qatorda ota-onaga yaxshilik qilish, ularning ko‘nglini asrash va ular bilan chiroyli muomalada bo‘lishni o‘rgatadi.

Oyatdagi «ularga uf dema» degan ilohiy ko‘rsatma ota-onaga ozor berishning hatto eng kichik ko‘rinishidan ham qaytaradi. Usuli fiqh nuqtayi nazaridan bu oyatning mazmuni «mafhum al-muvafaqa» va «fahvo al-xitob» tushunchalari orqali ham izohlanishi mumkin. Ya’ni, ota-onaga eng kichik ozor berish man etilgan bo‘lsa, undan ham kuchliroq ozorlar man etilishi yanada ravshan anglashiladi.
Shunday ekan, har bir farzand ota-onasining qadriga yetishi, ularni hurmat qilishi, xizmatlarini mamnuniyat bilan bajarishi, muloyim so‘zlashi va ko‘ngillarini og‘ritishdan saqlanishi lozim. Ota-onaga yaxshilik qilish insonning go‘zal axloqini namoyon etadigan, oiladagi mehr-oqibatni mustahkamlaydigan va Allohning roziligiga erishishga sabab bo‘ladigan ulug‘ amallardandir.

Alloh taolo barchamizni ota-onasiga hurmat ko‘rsatadigan, ularning duosini oladigan, ko‘ngillarini og‘ritmaydigan va ularga doimo yaxshilik qiladigan solih farzandlardan aylasin.

Hakimjonov Mirzosharifjon 

Ta’lim muassasasi 4- kurs talabasi