Movarounnahr diyoriga islom dini va Hanafiy mazhabining kirib kelishi
Movarounnahr («daryoning narigi beti» yoki «Amudaryodan naridagi o‘lka») qadimdan yuksak madaniyat, Markaziy Osiyo taraqqiyoti va savdo-sotiq markazlaridan biri bo‘lib kelgan. Bu zaminga islom dinining kirib kelishi hamda Hanafiy mazhabining qaror topishi nafaqat mintaqa aholisining diniy e'tiqodini, balki uning siyosiy, ijtimoiy va ilmiy-ma'rifiy hayotini ham tubdan o‘zgartirib yubordi.
1. Islom dinining Movarounnahrga kirib kelishi.
Islom dinining kirib kelishi VII asr ortlaridan boshlanib, VIII asr boshlarida tizimli tus oldi. Bu jarayon bir necha asosiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
Dastlabki aloqalar: Xalifa Usmon ibn Affon davrida (644–656-yillar) musulmon qo‘shinlarining Xuroson orqali Amudaryo bo‘ylariga yetib kelishi bilan ilk aloqalar o‘rnatildi.
Qutayba ibn Muslim fathlari (705–715-yillar): Umaviylar sulolasi sarkardasi Qutayba ibn Muslim boshchiligida Buxoro, Poykend, Samarqand, Xorazm hamda Farg‘ona va Choch (Toshkent) hududlari egallandi. Buxoro va Samarqandda dastlabki masjidlar barpo etilib, islom ta'limotlari targ‘ib qilina boshlandi.
Talas jangi (751-yil): Abbosiylar va Xitoyning Tan imperiyasi o‘rtasida bo‘lib o‘tgan bu jang Movarounnahrda islom madaniyatining uzil-kesil ustuvor bo‘lishini ta'minladi.
2. Movarounnahrda Hanafiy mazhabining tarqalishi.
Islom dini o‘rnashib bo‘lgach, VIII asrning ikkinchi yarmi va IX asrlarda mintaqada fikh (islom huquqi) maktablari shakllana boshladi. Bu davrda buyuk mujtahid Imom A'zam Abu Hanifa (699–767) asos solgan Hanafiy mazhabi Movarounnahrda tez fursatda yetakchi va asosiy mazhabga aylandi.
Hanafiy mazhabining Movarounnahrda keng yoyilishiga quyidagi muhim omillar xizmat qildi:
A. Abu Hanifaning shogirdlari va dastlabki targ‘ibotchilar
Imom A'zamning shogirdlari, xususan Qodiy Abu Yusuf va Imom Muhammad ash-Shayboniyning asarlari hamda ularning shogirdlari orqali Hanafiy fiqhi Xuroson va Movarounnahrga kirib keldi. Abu Hanifaning yaqin shogirdlaridan biri bo‘lgan Abu Muti’ al-Balxiy hamda Ibod ibn Kasir kabi olimlar ushbu ta'limotni Balx, Buxoro va Samarqand ilmiy muhitiga yoyishda katta hissa qo‘shishdi.
B. Mazhabning mo‘tadil va bag‘rikeng tabiati.
Hanafiy mazhabi mahalliy urf-odatlarni ('urf) shariatga zid kelmagan holda e'tiborga olishi, fiqhiy masalalarda aql va mantiqiy qiyosga keng o‘rin berishi bilan ajralib turardi. Bu moslashuvchanlik va mo‘tadillik ko‘p millatli va turli madaniyatlarga ega bo‘lgan Movarounnahr xalqlari uchun juda qulay edi.
C. Samarqand va Buxoro fiqh mezonlari
IX–XI asrlarda Buxoro va Samarqand Hanafiy fiqhining jahon markazlariga aylandi:
Samarqand fiqh maktabi:
Imom Moturidiy (870–944) Hanafiy fiqhiga tayanib, islom aqidasini asoslab berdi (Moturidiylik maktabi).
Buxoro fiqh maktabi:
Buxorolik fakihtoirlar Hanafiy mazhabining fatvo berish qoidalarini yanada takomillashtirdilar.
3. Movarounnahr Hanafiy ulamolarining islom olamidagi o‘rni
Movarounnahr olimlari Hanafiy mazhabini shunchaki qabul qilib qolmasdan, uni boyitdilar va umumislom miqyosida eng mukammal darslik hamda manbalarni yaratdilar.
4. Tarixiy va madaniy ahamiyati.
Hanafiy mazhabining Movarounnahrda qaror topishi quyidagi muhim natijalarni berdi:
Jamiyatda barqarorlik:
Mo‘tadil fiqhiy mezonlar tufayli turli qabila va xalqlar o‘rtasida hamjihatlik va ijtimoiy totuvlik qaror topdi.
Ilm-fan va Ma'rifat Renessansi:
IX–XII hamda XIV–XV asrlardagi Sharq Renessansining huquqiy va ma'naviy poydevori aynan Hanafiy mazhabi va Moturidiy aqidasi doirasida shakllandi.
Davlatni boshqarish tizimi:
Qoraxoniylar, Saljuqiylar va Temuriylar kabi yirik davlatlarda davlat huquqi va qonunchiligi aynan Hanafiy fiqhi qoidalariga asoslangan.
Xulosa
Islom dinining kirib kelishi Movarounnahrni jahon sivilizatsiyasining yetakchi markazlaridan biriga aylantirgan bo‘lsa, Hanafiy mazhabining o‘rnashishi mintaqaning o‘ziga xos bag‘rikeng, mo‘tadil va mustahkam ma'naviy-huquqiy qiyofasini belgilab berdi. Bu ma'naviy meros bugungi kunda ham mintaqa xalqlarining milliy-diniy qadriyatlarida o‘zining muhim o‘rnini saqlab kelmoqda.
Xudoyberdiyev Muhammad Ismoil
Ta'lim muassasasi 1-kurs talabasi
