БУРҲОНИДДИН МАРҒИНОНИЙ ВА «ҲИДОЯ» АСАРИНИНГ ҲАНАФИЙ ФИҚҲИДАГИ ЎРНИ
«Ҳидоя» ҳанафий мазҳабининг фуруъ, яъни амалий ҳукмлар фиқҳига оид энг машҳур китобларидан биридир. Асарни Мовароуннаҳрнинг буюк фақиҳи Бурҳониддин Али ибн Абу Бакр ал-Марғиноний (511–593 ҳ.) ёзган. Муаллиф Фарғона водийсидаги Риштон қишлоғида туғилган, Бухорода таҳсил олган ва фиқҳ илмида юксак даражага эришган. Унинг қаламига «Бидоятул мубтадий», «Кифоятул мунтаҳий», «Китобул фароиз» ва бошқа қатор асарлар мансуб. Шулар орасида «Ҳидоя» унга энг катта шуҳрат келтирди.
Аввал Марғиноний ҳанафий фиқҳининг асосий масалаларини жамлаб, «Бидоятул мубтадий» номли ихчам матнни тузган. Бунда у Муҳаммад ибн Ҳасаннинг «ал-Жомиъ ас-сағир» асарига ва Қудурийнинг «Мухтасар»ига таянган. Сўнг бу матнга «Кифоятул мунтаҳий» деган кенг шарҳ ёзган, бироқ у жуда ҳажмдор бўлиб, ўқувчига оғир келган. Шунда муаллиф шарҳни қайта, қисқароқ шаклда ёзган ва унга «Ҳидоя» деб ном берган. Шу сабабли китобни баъзилар «Бидоятул мубтадий» шарҳи, баъзилар «Мухтасари Қудурий» шарҳи дейишади. Иккала фикр ҳам ўзича тўғри, чунки «Бидоятул мубтадий»нинг ўзи шу икки асос устига қурилган.
Шайх Акмалиддин ривоят қилишича, муаллиф асарни ўн уч йил давомида ёзган ва шу вақт ичида доимо рўза тутган, лекин буни бошқалардан яширган. Олимлар асарнинг кенг қабул топишини унинг зуҳди ва тақвоси билан ҳам боғлашади.
«Ҳидоя»нинг энг катта қиймати шундаки, у ҳанафий фиқҳини батартиб, ихчам ва ўқишга қулай шаклга солди. Асар Мовароуннаҳр, Ҳиндистон ва Туркия ҳудудларида кенг тарқалди ва кўплаб Шарқ мамлакатларида фиқҳ бўйича асосий ўқув қўлланмага айланди. Ироқ каби баъзи юртларда уни ёд олмаган одам тўлиқ фақиҳ саналмайди, дейилади. Асар форс, инглиз ва рус тилларига таржима қилинган.
Китобга бўлган эътибор шарҳлар сонида яққол кўринади. Ҳожи Халифа «Кашфуз зунун»да унга ёзилган шарҳларнинг ўзига маълумларини санаб, беш саҳифага яқин жой ажратган. Бадриддин Айнийнинг «ал-Биноя» шарҳини нашрга тайёрлаган замонавий олим Амин Солиҳ Шаъбон эса қирқ иккита шарҳнинг рўйхатини келтирган. Бундай эътибор камдан-кам асарга насиб этади.
Шунингдек, «Ҳидоя» танқидга ҳам сабаб бўлиб, шу орқали янги илмий ишлар вужудга келди. Танқидчилар китобдаги ҳадис ва асарларнинг манба ҳамда ровийлари кўрсатилмаганини камчилик деб билишди. Бунга жавобан ҳанафий олими Зайлаъий ҳар бир ривоятнинг манбасини излаб топиб, «Насбур роя» номли китоб ёзди. Бу китоб ҳам ўз навбатида катта шуҳрат қозонди.
Назарий жиҳатдан китобнинг кучи шундаки, у ҳукмни шунчаки баён қилмайди. Муаллиф кўпинча ҳар бир ҳукмнинг далилини, ҳикматини (таълилини) ва қайси фиқҳий қоидага асосланишини ҳам тушунтиради. Шу туфайли ўқувчи ҳукмни ёдлаш билан чекланмай, унинг моҳиятини тушунади ва шунга ўхшаш янги масалаларда ҳам фикр юрита олади. Бу фиқҳий тафаккурни шакллантиришда катта ўрин тутади.
Биринчидан, муаллиф масалаларни баён қилишда муайян тартибга амал қилади: одатда аввал имом Абу Юсуф ва имом Муҳаммаднинг сўзлари ва далилларини, кейин имом Аъзам Абу Ҳанифанинг қарашини ва далилини келтиради. Бу ҳанафий мазҳаби ичидаги қарашларни солиштиришга имкон беради.
Иккинчидан, асарда махсус ишоралар бор. Масалан, «китобда айтганки» ибораси Қудурийнинг «Мухтасар»ини англатади. Бундай қоидаларни билган киши матнни тезроқ ва тўғрироқ тушунади.
Учинчидан, асар ихчам, лекин мазмунан бой. Қисқа шарҳ вазифасини бажарса ҳам, ундаги ҳукмлар далил ва таълил билан мустаҳкамланган.
Тўртинчидан, китоб ўзининг мавқеи ва таъсири билан алоҳида ажралиб туради. У фақат ўқув қўлланма эмас, балки кейинги асрлар олимлари учун тадқиқот ва шарҳ ёзиш манбаи бўлиб қолди.
«Ҳидоя» ҳанафий фиқҳининг энг машҳур ва муътабар манбаларидан биридир. Унинг илмий аҳамияти ҳукмларни тизимга солгани, таълимда асосий қўлланма бўлгани ва юзлаб шарҳлар вужудга келтиргани билан белгиланади. Назарий қиймати эса ҳукмни далил ва ҳикмат билан изоҳлаши, фиқҳий қоидаларга таяниши орқали намоён бўлади. Бугун ҳам асар толиби илмлар томонидан ихлос билан ўрганилмоқда.
Таълим муассасаси 3-курс талабаси
Абдуллаев Муҳаммадали
