ҚУРЪОНИ КАРИМНИ АНГЛАШДА СУННАТНИНГ ЎРНИ

Қуръони Карим — ислом умматининг асосий манбаи, эътиқод, ибодат ва муомалотнинг илдизидир. Бироқ Қуръон фақат тиловат қилиниши учун эмас, балки унинг маъноларини англаш ва ҳаётга татбиқ этиш учун нозил қилинган. Шу боис Қуръонни тўғри тушуниш масаласи ислом илмларида марказий ўрин эгаллайди.

Қуръонни англашда энг ишончли ва асосий манба — Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларидир. Зеро, Аллоҳ таоло Нажм сурасида: «У зот нафс ҳавосидан гапирмайди. Бу нозил қилинган ваҳийдан бошқаси эмас» (Нажм, 3–4) деб марҳамат қилади. 

Ушбу оятлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг баёнотлари ва таълимотлари илоҳий назорат остида эканини кўрсатади. Шу жиҳатдан Набавий тафсир Қуръонни англашда асосий мезон ҳисобланади.

Набавий тафсир тушунчаси

Набавий тафсир — бу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Қуръони Карим оятларига берган шарҳ ва изоҳларидир. Бу изоҳлар қуйидаги шаклларда намоён бўлади: Бевосита ҳадислар орқали — муайян оятлар ҳақида айтилган баёнотлар; Амалиёт орқали — Қуръон ҳукмларининг ҳаётда қандай татбиқ этилганини кўрсатиш; Саҳобаларга таълим бериш орқали — оятларнинг маъноларини тушунтириш ва саволларга жавоб бериш. Демак, Набавий тафсир фақат назарий шарҳ эмас, балки Қуръоннинг амалий татбиқидир.

Набавий тафсирнинг аҳамияти

1. Ваҳийнинг амалиётдаги шакли
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Қуръонни ҳаётга татбиқ этган “тирик Қуръон” эдилар. Оиша онамиз (р.а.)дан Расулуллоҳнинг ахлоқлари ҳақида сўралганда: «У зотнинг ахлоқлари Қуръон эди» деб жавоб берганлари (Муслим ривояти) Набавий тафсирнинг амалиётдаги ифодасини очиқ намоён қилади. Бу ҳолат Қуръон матни билан суннат ўртасидаги узвий боғлиқликни кўрсатади.

2. Мушкил ва муташобиҳ оятларни шарҳлаш
Қуръонда баъзи оятлар умумий, баъзилари эса муташобиҳ бўлиши мумкин. Бундай ҳолларда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг изоҳлари ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Чунки: У зот ваҳий манбаига энг яқин шахс эдилар; Нозил бўлиш сабабларини бевосита билганлар; Илк тингловчилар бўлган саҳобаларга маъноларни тушунтирганлар. Набавий изоҳсиз оятларни мустақил равишда талқин қилиш хатоларга олиб келиши мумкин. 

3. Саҳобаларнинг англаш услуби
Саҳобалар Қуръонни Пайғамбаримиздан бевосита ўрганган авлод ҳисобланади. Улар ҳар бир оятни амал билан боғлаб тушунганлар. Шу сабабли саҳобаларнинг тафсири ҳам асосан Набавий тафсирга таянади. Абдуллоҳ ибн Масъуд (р.а.) айтганлар: “Биз ўн оятни ўргансак, уларнинг маъноларини ва амалини билмасдан кейинги оятларга ўтмас эдик.” Бу услуб Қуръонни фақат назарий эмас, амалий равишда англаш зарурлигини кўрсатади.
Мисол: Нур сурасининг 35-оятида: «Аллоҳ осмонлар ва ернинг Нуридир...» деб марҳамат қилинади. Бу оят тарих давомида каломий ва тасаввуфий йўналишларда турлича изоҳланган. Айримлар уни фалсафий ёки метафизик мазмунда шарҳлаганлар.

Бироқ тафсир манбаларда, жумладан Ибн Касир тафсирида келтирилишича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Аллоҳнинг “нури”ни ҳидоят ва имон нури сифатида тушунтирганлар. Яъни Аллоҳ таоло бандасининг қалбига ҳидоят нурини солади.

Бу ерда Набавий тафсир оятни руҳий-маънавий маънода шарҳлаб, уни инсон қалбидаги имон ва маърифат билан боғлайди. Шу орқали оятнинг илоҳий зотга нисбат берилишидаги эҳтимолий ташбих ёки жисмоний тасаввурлардан сақлайди.

Набавий тафсирнинг услубий хусусиятлари
Набавий тафсир қуйидаги хусусиятларга эга: Ихчам ва мазмундор баён; Амалий йўналиш; Ақидавий мувозанат; Қуръонни Қуръон билан ва Қуръонни суннат билан шарҳлаш. Бу жиҳатлар уни кейинги муфассирлар учун асосий манбага айлантирган. Ваҳийнинг амалий шаклини кўрсатади; Оятларнинг мушкил маъноларини очиб беради; Саҳобалар ва кейинги авлодлар учун илмий мезон вазифасини ўтайди. Шу боис Қуръон маъноларини англаш ва унга амал қилишни истаган ҳар бир мусулмон Набавий тафсирга мурожаат қилиши зарур.

Қуръон ва суннат ўртасидаги узвий боғлиқликни англамасдан туриб, илоҳий каломнинг ҳақиқий мазмунига етишиш мумкин эмас. Набавий тафсир эса айнан шу боғлиқликни таъминловчи илмий ва маънавий кўприкдир.

Набавий тафсир Қуръони Каримни тўғри ва мувозанатли англашда ажралмас манбадир. Ваҳийнинг амалий шаклини кўрсатади; Оятларнинг мушкил маъноларини очиб беради; Саҳобалар ва кейинги авлодлар учун илмий мезон вазифасини ўтайди.

Шу боис Қуръон маъноларини англаш ва унга амал қилишни истаган ҳар бир мусулмон Набавий тафсирга мурожаат қилиши зарур.

Қуръон ва суннат ўртасидаги узвий боғлиқликни англамасдан туриб, илоҳий каломнинг ҳақиқий мазмунига етишиш мумкин эмас. Набавий тафсир эса айнан шу боғлиқликни таъминловчи илмий ва маънавий кўприкдир.

Абдураҳманов Муҳаммадхон

таълим муассасаси ўқитувчиси