Fiqhiy qoida sharhi

Fiqhiy qoida sharhi:

القاعدة :"أن القاعدة المفترض بالمتنفل لا يجوز"

“Farz namoz o‘qiyotgan kishi nafl (ixtiyoriy) namoz o‘qiyotgan imomga iqtido qilishi joiz emas.”

Qoidaning ma’nosi va mazmuni:

Bu qoida jamoat namozida ma’mumning (ergashuvchining) imomga ergashishi masalasi haqida bo‘lib, bunda ma’mumning niyati imomning niyatiga xilof bo‘lishi qanday ta’sir qilishi muhokama qilinadi.

Qoidaning tanlangan ifodasi shuni anglatadiki, asl qoida shuki ma’mumning niyati imomning niyatidan farq qilmasligi kerak. Ya’ni, imom qanday namozni niyat qilgan bo‘lsa, ma’mum ham o‘sha namozni niyat qilishi lozim.

Qoidaning dalillari:

Ma’mumning niyati imomning niyatidan farq qilsa, iqtido sahih bo‘lmaydi, degan ulamolar Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan quyidagi hadisni dalil qilganlar.

Nabiy sallallohu alayhi vasallam aytdilar: “Albatta, imom unga ergashish uchun taʼyin qilingandir. Bas, unga xilof qilmanglar.”

Bu hadis bilan ikki jihatdan dalil olingan:

Birinchisi:

Hadisda imomga to‘liq ergashish buyurilgan. Ya’ni, imom nima qilsa, ma’mum ham shuni qilishi kerak. Bu hadisning davomida shunday deyiladi:

“Agar u ruku’ qilsa, sizlar ham ruku’ qilinglar. Agar ‘Sami’allohu liman hamidah’ desa, sizlar ‘Rabbana lakal hamd’ denglar. Agar u sajda qilsa, sizlar ham sajda qilinglar...”

Demak, Rasululloh sallallohu alayhi vasallam ma’mumning imomga zohiriy amallarda (ruku’, sajda va hokazolarda) muvofiq bo‘lishini vojib qilgan ekanlar, unda niyatda ham muvofiq bo‘lish yanada muhimroq va bu (ya’ni niyatda muvofiq bo‘lish) yanada muhimroqdir. 

Chunki niyat – zohiriy amallar uning ustiga quriladigan asosdir. 

Shuningdek, imomga ergashish haqidagi buyruq mutlaq tarzda kelgani ham shuni taqozo qiladi.

Shunga binoan, agar ma’mumning niyati imomning niyatidan farq qilsa — masalan, ma’mum farz namoz o‘qiyotgan bo‘lsa, imom esa nafl o‘qiyotgan bo‘lsa; yoki ma’mum bir farzni o‘qib, imom boshqa farzni o‘qiyotgan bo‘lsa — bunday holda u imomga muvofiq bo‘lish vojibligi haqidagi umumiy buyruqqa xilof qilgan bo‘ladi. Chunki u niyatda imom qilgan ishni qilmagan bo‘ladi.

Ikkinchi dalil:

Hadisdagi: “Imomga xilof qilmanglar” degan qaytariq barcha turdagi xiloflikni o‘z ichiga oladi — xoh niyatdagi bo‘lsin, xoh boshqa narsadagi.

Agar ma’mum imom o‘qiyotgan namozdan boshqa niyat bilan jamoatga qo‘shilsa, u ushbu qaytariqning mazmuniga xilof qilgan bo‘ladi.

Ushbu qoidaning misollari va masalalari:

Imom Marg‘inoniy rahimahulloh aytganlar:

“Balog‘atga yetgan kishilarning bola (sabiy)ga iqtido qilishi joiz emas, chunki u nafl o‘qiyotgan hisoblanadi.”

Yana misollardan:

Peshin namozini o‘qiyotgan kishi asr namozini o‘qiyotgan imomga iqtido qilishi sahih emas.

Bugungi peshinni o‘qiyotgan kishi kechagi peshinni o‘qiyotgan imomga iqtido qilishi sahih emas.

Juma namozini o‘qiyotganga ham (peshin niyatida) iqtido qilib bo‘lmaydi.

Shuningdek, buning aksi ham joiz emas va farz o‘qiyotgan kishi nafl o‘qiyotgan imomga iqtido qilishi ham sahih emas.

Chunki ma’mumning namozi imomning niyati bilan ado etilmaydi — bunga sabab ularning niyatlari turlicha bo‘lganidir.

Yana bir misol:

Farz o‘qiyotgan kishi, o‘zi o‘qiyotgan farzdan boshqa farzni o‘qiyotgan imomga iqtido qilishi sahih emas. Chunki ikki namozning bir xil bo‘lishi (ittihod as-salotayn) iqtidoning sahih bo‘lishi shartidir.

Ismoilov Akramxon 

Ta'im muassasasi oʻqituvchisi