Haqiqiy xotirjamlik siri: Tavakkul va qanoat
Bugungi shiddatli zamonda har birimiz hayot tashvishlaridan, ertangi kun g‘amidan ko‘p siqilamiz. Texnologiyalar asrida yashayotgan bo‘lsak-da, qalbimiz tez-tez xotirjamlikka, suyanishga muhtojligini his qiladi. Islom dini bizga bu borada o‘ziga xos va mukammal bir yechimni taklif qiladi — bu "Tavakkul", ya'ni faqatgina Allohga suyanishdir.
Tavakkul — bu dangasalik yoki hamma narsani o‘z holiga tashlab qo‘yish degani emas. Aksincha, sabablarni to‘la-to‘kis bajarib, natijani Qodir Xoliqqa topshirish demakdir. Qur'oni Karim bu borada qalbimizga yorug‘lik baxsh etadigan ko‘rsatmalar beradi. Furqon surasida: "Va o‘lmaydigan Barhayot zotga tavakkul qiling!", deyilgan bo‘lsa, Taloq surasida: "Kim Allohga tavakkul qilsa, bas, O‘zi unga kifoyadir", deb marhamat qilinadi. Bu shuni anglatadiki, o‘tkinchi sabablarga, o‘lib ketadigan insonlarga emas, balki abadiy Barhayot Zotga suyangan insongina hech qachon yutqazmaydi.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hadislaridan birida mo‘min kishining ichki holati ajoyib bir o‘xshatish bilan tushuntiriladi: "Jannatga qalblari qushlarning qalblaridek bo‘lgan qavmlar kiradi". Ulamolarimiz bu o‘xshatishni chuqur tahlil qilib, bunday qalblar xuddi qushlarnikidek yumshoq, kibrdan uzoq bo‘lishi bilan birga, tongda inidan qorni och holda uchib ketib, kechqurun to‘q holda qaytadigan qushlar kabi Xudo bergan rizqqa ishonuvchi va unga to‘la tavakkul qiluvchi kishilar ekanligini ta'kidlaydilar. Qushlar "ertaga nima yeyman" deb zaxira to‘plab g‘am qilmaydi, lekin harakatdan ham to‘xtamaydi. Demak, hayotda xirs va tamagirlik, boylikka ortiqcha o‘chlik insonni qul qiladi. Qanoat va tavakkul esa unga asl erkinlikni va jannatmonand xotirjamlikni tortiq etadi.
"Peshonamiz bitta Zotning qo‘lida!": Tavakkulning haybatli cho‘qqisi
Tavakkul nafaqat rizq xavotirida, balki insonning ijtimoiy hayotidagi eng og‘ir sinovlarda ham yagona najotdir. Tarix jildlarida Islom olamining qudratli xalifasi Horun ar-Rashid va Damashqda yashovchi behisob boylik egasi bo‘lgan bir kishi o‘rtasida bo‘lib o‘tgan ibratli voqea keltiriladi.
Xalifaga Damashqdagi bu shaxs haqida "saltanat uchun xavf tug‘dirishi mumkin", degan noto‘g‘ri xabar yetib boradi. Xalifa zudlik bilan o‘z elchisi Manorani yuzta askar bilan uni kishanlab olib kelishga jo‘natadi. Elchi kutilmaganda bostirib kirganda, Damashqlik boy kishi dod-voy qilib yalinish o‘rniga, Xalifaning maktubini ehtirom bilan qabul qiladi. Odamlariga isyon ko‘tarmaslikni qattiq tayinlab, o‘z ixtiyori bilan kishan taqishlari uchun oyoqlarini tutib beradi.
Eng hayratlanarlisi shundaki, o‘lim sari ketayotgan bu inson safar davomida o‘zining bog‘-rog‘lari haqida xotirjam hikoya qilib ketadi. Elchi uning xotirjamligidan asabi buzilib: "Seni nima kutayotganini bilmaysan, o‘zingning dardingda qovurilib qayg‘ursang bo‘lmaydimi?" deganda, u shunday javob beradi:
"Meni nima shunchalik xotirjam qilib turganini bilasanmi? Men yolg‘iz Robbimga suyanib tavakkul qilganman. Mening peshonam ham, sening Xalifangning peshonasi ham bir Zotning — Allohning qo‘lida! Agar xudoyim taqdirimga musibat yozgan bo‘lsa, yig‘lab dod solganim bilan peshonamdagi bo‘ladi. Agar taqdirimga yomonlik bitilmagan bo‘lsa, butun yer yuzidagi odamlar to‘planib kelganda ham, Alloh xohlamasa menga zarracha zarar yetkaza olmaydi. Men xoin emasman, demak qo‘rqmayman!"
Kufaga yetib kelgach, voqeaning asl mohiyatini anglagan Xalifa Horun ar-Rashid bu inson isyonchi emas, balki qurbon ekanligini tushunib, undan uzr so‘raydi va hurmat-ehtirom bilan o‘z shahriga kuzatadi. Bu chin tavakkul egasining kishanband qilinganda ham podshohlardek viqorli bo‘lib qolaverishiga yaqqol misoldir.
"Ey Odam bolasi...": Razzoqning qalbga xitobi
Rizq xavotiri va kelajak qo‘rquvi insoniyat qalbini timdalaydigan bir paytda, muqaddas manbalardagi ilohiy hikmatlar ruhimizga sokinlik bag‘ishlaydi. Islom ulamolaridan biri Ka'bul Ahbor qadimgi Tavrot bitiklari orasidan topilgan ushbu ilohiy nidoni keltirib o‘tgan:
"Ey Odam bolasi! Modomiki Mening xazinalarim to‘la ekan, rizqning torligidan aslo qo‘rqmagin. Zero, Mening xazinalarim hech qachon tugamaydi! Men seni faqat ibodatim uchun yaratdim, dunyoda behuda o‘yinlarga berilma. Sening rizqingni allaqachon taqsimlab qo‘yganman, shunday ekan ertangi kun g‘amida o‘zingni o‘tdan choqqa urib, asabingni buzib charchatma!"
"Agar senga taqsim qilib qo‘ygan narsamga qanoat qilib rozi bo‘lsang, badaningga ham, qalbingga ham xotirjamlik beraman. Agar rozi bo‘lmasdan ochko‘zlik qilsang, Izzatim va Jalolimga qasamki, senga butun dunyo tashvishlarini bostirib qo‘yaman! Sen sahroda ov orqasidan chopgan yovvoyi hayvonlardek bu dunyoda sarson bo‘lib chopasan, qattiq charchaysan, lekin baribir faqat Men peshonangga yozib qo‘yganigina senga nasib qiladi!"
Yaratgan o‘zining qudratiga shunday chiroyli ta’rif beradiki, inson mutlaq taslim bo‘ladi: "Men yetti osmon va yetti yerni yaratdim, aslo ojiz qolganim yo‘q. Endi, senga bittagina nonni yetkazib berish Meni ojiz qoldirarmidi?! Men sendan ertangi kunning amalini bugun talab qilmayapman-ku, nega sen Mendan ertangi kunning rizqini bugun talab qilib siqilasan?!"
Xulosa qilib aytganda, bugungi tez o‘zgaruvchan, insonni tez-tez tushkunlikka tushiradigan zamonda mardona tavakkul — eng mustahkam qalqondir. Odamlarga ishonib, ulardan umid qilish umidsizlikka, moddiyatga o‘ta qattiq bog‘lanish esa qalb xastaligiga olib boradi. Biz harakat qilamiz, sidqidildan mehnat qilamiz, ammo natijani va qalbimiz xotirjamligini koinotni O‘z tadbiri bilan boshqarib turgan Zotga topshiramiz. Shundagina biz tashvishlar quli emas, chinakam ma'noda ozod, xotirjam va aziz inson bo‘lib yashaymiz.
Ziyayev Abduqahhor
ta'lim muassasasi o'qituvchisi
