Orol muammosi va ekologik xavf: sabablari, oqibatlari hamda yechimlar

Kirish
XX asrning eng katta ekologik fojealaridan biri sifatida e’tirof etilgan Orol dengizi muammosi bugungi kunda ham insoniyat oldidagi dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Bir paytlar dunyodagi eng yirik ichki suv havzalaridan biri hisoblangan Orol dengizi bugungi kunda keskin qisqarib, katta ekologik va ijtimoiy muammolarni yuzaga keltirdi. Bu fojea nafaqat Markaziy Osiyo davlatlariga, balki butun dunyo ekologik tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.

Orol dengizining qurib borishi natijasida hududda iqlim o‘zgarishi, tuproq sho‘rlanishi, ichimlik suvi tanqisligi, o‘simlik va hayvonot dunyosining kamayishi kabi muammolar yuzaga keldi. Ayniqsa, aholi salomatligi yomonlashib, turli kasalliklarning ortishi jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Shu sababli Orol muammosini chuqur o‘rganish, uning sabab va oqibatlarini tahlil qilish hamda samarali yechimlarni ishlab chiqish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.

Mazkur maqolada Orol dengizi muammosining kelib chiqish sabablari, ekologik xavflari, inson va tabiatga ta’siri hamda uni bartaraf etish yo‘llari haqida batafsil so‘z yuritiladi.

Orol dengizining tarixiy ahamiyati
Orol dengizi qadimdan Markaziy Osiyoning eng muhim tabiiy boyliklaridan biri hisoblangan. U Amudaryo va Sirdaryo daryolari hisobiga to‘yinib turgan yirik suv havzasi edi. Dengiz atrofida baliqchilik rivojlangan, minglab odamlar shu soha orqali tirikchilik qilgan. Hududdagi nam iqlim qishloq xo‘jaligi uchun qulay sharoit yaratgan.
XX asrning o‘rtalariga qadar Orol dengizi dunyodagi to‘rtinchi yirik ko‘l hisoblangan. Uning maydoni taxminan 68 ming kvadrat kilometrni tashkil etgan. Dengiz nafaqat iqtisodiy, balki ekologik jihatdan ham katta ahamiyatga ega edi. U hudud iqlimini mo‘tadillashtirib turar, chang-to‘zonlarning oldini olar va ko‘plab o‘simlik hamda hayvon turlari uchun yashash muhiti vazifasini bajarar edi.
Ammo insonlarning tabiatga noto‘g‘ri munosabati va suv resurslaridan me’yorsiz foydalanish natijasida Orol dengizi asta-sekin quriy boshladi.

Orol muammosining asosiy sabablari
Orol dengizining qurib borishiga bir nechta omillar sabab bo‘lgan. Eng asosiy sabab — Amudaryo va Sirdaryo suvlarining katta qismini qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun burib yuborishdir. Ayniqsa, paxtachilikni rivojlantirish maqsadida yirik sug‘orish kanallari qurildi va daryolarning tabiiy oqimi keskin kamaydi.
Sovet davrida paxta yetishtirishni ko‘paytirish asosiy maqsadlardan biri bo‘lib qoldi. Natijada suvdan noto‘g‘ri foydalanish siyosati yuritildi. Sug‘orish tizimlarining eskiligi va suvning isrof bo‘lishi ham muammoni yanada kuchaytirdi. Ko‘plab kanallarda suvning katta qismi yerga singib ketar yoki bug‘lanib yo‘qolardi.
Shuningdek, ekologik muammolarni oldindan ilmiy jihatdan yetarli baholamaslik ham katta xatolardan biri bo‘ldi. Inson tabiat qonunlarini hisobga olmagan holda faqat iqtisodiy foydani ko‘zladi. Natijada ekologik muvozanat buzildi.
Iqlim o‘zgarishi va global isish ham Orol muammosini kuchaytiruvchi omillardan hisoblanadi. Haroratning ortishi suvning bug‘lanishini tezlashtirdi va suv resurslari kamayishiga olib keldi.

Orol muammosining ekologik oqibatlari
Orol dengizining qurishi juda katta ekologik xavflarni keltirib chiqardi. Avvalo, dengiz tubining ochilib qolishi natijasida “Orolqum” deb ataluvchi yangi cho‘l hududi paydo bo‘ldi. Shamol orqali tuz va chang zarralari minglab kilometr masofalarga tarqalmoqda.
Bu chang va tuz tarkibida pestitsidlar hamda zararli kimyoviy moddalar mavjud bo‘lib, ular inson salomatligiga katta zarar yetkazadi. Natijada nafas yo‘llari kasalliklari, allergiya, yurak-qon tomir kasalliklari va onkologik xastaliklar ko‘paymoqda.
Tuproqning sho‘rlanishi qishloq xo‘jaligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Hosildorlik pasayib, ekin maydonlari yaroqsiz holga kelmoqda. O‘simlik va hayvonot dunyosi ham katta zarar ko‘rmoqda. Ko‘plab baliq turlari yo‘qolib ketdi.
Hudud iqlimi keskin o‘zgardi. Qishlar sovuqroq, yozlar esa yanada issiqroq bo‘lib qoldi. Namlik kamaygani sababli qurg‘oqchilik kuchaydi. Bu esa aholining turmush darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.

Orol muammosining ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlari
Ekologik fojea natijasida hudud aholisi jiddiy ijtimoiy muammolarga duch keldi. Avvallari baliqchilik bilan shug‘ullangan minglab odamlar ishsiz qoldi. Ko‘plab korxonalar faoliyatini to‘xtatdi.
Aholi salomatligining yomonlashuvi tibbiyot tizimiga katta yuk bo‘ldi. Ayniqsa, bolalar va ayollar orasida kamqonlik, nafas yo‘llari kasalliklari va immunitet pasayishi kabi muammolar keng tarqaldi.
Ichimlik suvi tanqisligi ham jiddiy muammolardan biri hisoblanadi. Ayrim hududlarda toza ichimlik suvi yetishmasligi sababli sanitariya holati yomonlashgan.
Ekologik migratsiya ham kuzatilmoqda. Ko‘plab oilalar yashash sharoiti og‘irlashgani sababli boshqa hududlarga ko‘chib ketishga majbur bo‘lmoqda. Bu esa hududning iqtisodiy rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi.

Orol muammosini hal qilish yo‘llari
Orol muammosini bartaraf etish uchun xalqaro hamkorlik va ilmiy yondashuv muhim ahamiyatga ega. Chunki bu muammo birgina davlat doirasida hal bo‘ladigan masala emas.
Birinchi navbatda suv resurslaridan oqilona foydalanish zarur. Sug‘orish tizimlarini modernizatsiya qilish, tomchilatib sug‘orish texnologiyalarini joriy etish suv isrofini kamaytiradi. Qishloq xo‘jaligida suvni ko‘p talab qiladigan ekinlar o‘rniga kam suv talab qiluvchi ekinlarni ekish ham foydali bo‘ladi.
Ikkinchi muhim yo‘nalish — Orolning qurigan tubida yashil hududlarni ko‘paytirishdir. So‘nggi yillarda saksovul va boshqa cho‘l o‘simliklarini ekish ishlari olib borilmoqda. Bu chang va tuzlarning havoga ko‘tarilishini kamaytirishga yordam beradi.
Shuningdek, ekologik ta’lim va tarbiyani kuchaytirish ham muhimdir. Yosh avlodda tabiatga ehtiyotkorona munosabatni shakllantirish kelajakdagi ekologik muammolarning oldini olishga xizmat qiladi.
Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirish ham katta ahamiyatga ega. BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan Orolbo‘yi hududini tiklash bo‘yicha turli loyihalar amalga oshirilmoqda.
Hudud aholisi uchun yangi ish o‘rinlari yaratish, tibbiy xizmat sifatini yaxshilash va ichimlik suvi bilan ta’minlash ham muammoning ijtimoiy oqibatlarini kamaytirishga yordam beradi.

O‘zbekistonning Orol muammosini bartaraf etishdagi sa’y-harakatlari
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda Orol muammosiga katta e’tibor qaratilmoqda. Orolbo‘yi hududida ekologik vaziyatni yaxshilash maqsadida ko‘plab davlat dasturlari amalga oshirilmoqda.
Qurigan dengiz tubida millionlab gektar maydonda saksovulzorlar barpo etildi. Bu ekologik barqarorlikni tiklashga xizmat qilmoqda. Shuningdek, aholining yashash sharoitini yaxshilash, ichimlik suvi bilan ta’minlash va yangi infratuzilmalarni qurish bo‘yicha ham ishlar olib borilmoqda.
O‘zbekiston tashabbusi bilan BMT huzurida Orolbo‘yi mintaqasi uchun maxsus trast fondi tashkil etildi. Bu fond orqali xalqaro yordam va investitsiyalar jalb qilinmoqda.
Ekologik turizmni rivojlantirish, ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish va yoshlarni ekologik madaniyat ruhida tarbiyalash ham muhim vazifalardan biri hisoblanadi.

Xulosa
Xulosa qilib aytganda, Orol dengizi muammosi insonning tabiatga noto‘g‘ri munosabati qanday og‘ir oqibatlarga olib kelishini ko‘rsatadigan achchiq saboqdir. Suv resurslaridan me’yoridan ortiq foydalanish, ekologik muvozanatni hisobga olmaslik va tabiat qonunlarini mensimaslik natijasida ulkan ekologik fojea yuz berdi.
Bugungi kunda Orol muammosi nafaqat ekologik, balki ijtimoiy, iqtisodiy va sog‘liqni saqlash bilan bog‘liq muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Shu sababli bu masalaga befarq qarab bo‘lmaydi.
Muammoni hal qilish uchun barcha davlatlar, xalqaro tashkilotlar va jamiyat birgalikda harakat qilishi lozim. Suvni tejash, ekologik madaniyatni rivojlantirish, yashil hududlarni kengaytirish va ilm-fan yutuqlaridan foydalanish orqali Orolbo‘yi hududidagi vaziyatni yaxshilash mumkin.
Tabiatni asrash — kelajak avlod oldidagi eng muhim burchlardan biridir. Agar inson tabiat bilan uyg‘un yashasa, ekologik xavflarning oldini olish va sog‘lom kelajakni barpo etish mumkin bo‘ladi.

Ubaydullayev Qobiljon 

ta'lim muassasasi 3-kurs talabasi