EKOLOGIK INQIROZ SHAROITIDA BARQAROR RIVOJLANISH
Annotatsiya
Ushbu maqolada global ekologik tahdidlar — iqlim o‘zgarishi, resurslar tanqisligi va biologik xilma-xillikning qisqarishi sharoitida barqaror rivojlanishga erishish mexanizmlari tahlil qilinadi.
Atrof-muhitni muhofaza qilishda nafaqat xalqaro texnik va iqtisodiy standartlar, balki sharqona hamda islomiy eko-etika tamoyillari (isrofsizlik, "Hifz al-bi’a", omonatdorlik) muhim omil ekanligi ilmiy manbalar va ma’lumotlar asosida asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar: Ekologik inqiroz, barqaror rivojlanish, BMT BRM, eko-etika, isrofsizlik, biologik xilma-xillik, qayta tiklanuvchi energiya.
1. Kirish
Insoniyat modernizatsiya va sanoatlashuv ortidan quvish jarayonida tabiat bilan bo‘lgan tabiiy muvozanatni buzib qo‘ydi. Haroratning ko‘tarilishi, ichimlik suvi tanqisligi, cho‘llanish va havo kirlanishi bugun biror davlatni chetlab o‘tayotgani yo‘q. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror Rivojlanish Maqsadlari (BRM) ushbu inqirozga qarshi global strategiya sifatida ilgari surilgan bo‘lsada, uni amaliyotga tatbiq etish insonlar ongida ekologik madaniyat va axloqning mavjudligiga bog‘liq.
2. Global ekologik tahdidlarning ko‘lami
Iqlim o‘zgarishi va global issiqlik: Issiqxona gazlarining (CO2, metan) oshishi oqibatida muzliklar erishi va favqulodda ob-havo hodisalari ko‘paymoqda.
Suv resurslarining tanqisligi: Markaziy Osiyo, jumladan O‘zbekiston sharoitida Orol dengizi fojiasi va transchegaraviy daryolar suvining kamayishi eng dolzarb muammolardan biridir.
Chiqindilar va atrof-muhitning ifloslanishi: Plastik chiqindilarining okeanlar va tuproq tarkibiga kirib borishi oziq-ovqat zanjirini va inson salomatligini xavf ostiga qo‘ymoqda.
3. Islomiy eko-etika va barqaror rivojlanish hamohangligi
Islom ta’limotida atrof-muhit alohida e’zozlanadi va tabiatga bo‘lgan munosabat e’tiqodning bir qismi sifatida qaraladi:
Xilofat va omonatdorlik konsepsiyasi: Inson Yer yuzida tabiatning egasi emas, balki Yaratuvchining omonatdor boshqaruvchisidir (Xalifa). Inson tabiatni yakson qilishga emas, uni asrash va obod qilishga mas’uldir.
Isrofsizlik va oqilona iste’mol (Iqtisod): Qur’oni karimda "Yenglar, ichinglar, lekin isrof qilmanglar" (A’rof surasi, 31-oyat) deya buyurilgan. Isrofsizlik tamoyili zamonaviy "sirkulyar iqtisodiyot" (chiqindisiz ishlab chiqarish) g‘oyasining fundamental asosidir.
Suv va o‘simlik dunyosini muhofaza qilish: Rasululloh (s.a.v.) oqar daryo bo‘yida bo‘lsada suvni isrof qilmaslikni, hatto qiyomat qoyim bo‘layotgan bo‘lsa ham qo‘lidagi niholni ekishni buyurganlar. Bu o‘simlik dunyosini ko‘paytirish va resurslarni asrash bo‘yicha oliy chaqiriqdir.
4. Xulosa
Barqaror rivojlanishga faqatgina texnologik va moliyaviy resurslar bilan erishib bo‘lmaydi. Dunyo miqyosida ekologik qonunchilikni kuchaytirish bilan birga, yoshlar va jamiyat o‘rtasida umuminsoniy hamda diniy-axloqiy qadriyatlarga tayangan eko-madaniyatni shakllantirish lozim.
Anvarov Muhammadbobur
ta'lim muassasasi talabasi
