Islom Sivilizatsiyasi Oltin Davrida Ilm-Fan va Din Integratsiyasi

Kirish
Islom sivilizatsiyasining oltin davri (VIII–XIII asrlar) insoniyat tarixidagi eng yorqin intellektual uyg‘onish davrlaridan biridir. Ushbu davrning asosiy xususiyati shundaki, unda diniy va dunyoviy ilmlar bir-biriga qarama-qarshi qo‘yilmagan, aksincha, yagona ma’rifiy tizim sifatida integratsiya qilingan. Ahli sunna val jamoa ulamolari va mutafakkirlari ilmni doimo bir butun deb bilganlar: Shariat ilmlari insonning ruhiy va e’tiqodiy mas’uliyatini belgilagan bo‘lsa, aniq va tabiiy ilmlar borliq va Yaratuvchining hikmatlarini anglash vositasi bo‘lib xizmat qilgan.
I. Ilm va Tafakkurga Chorlovchi Ilohiy va Manbaaviy Asoslar (E’tiqodiy Taqazo)
Islom dinida ilm olish muayyan soha bilan chegaralanmagan. Qur’oni karim va Sunnatdagi ilmga targ'ib etuvchi ko'rsatmalar musulmon olimlarini borliq, tabiat va inson fitratini o'rganishga undagan. Ilm-fan bilan shug'ullanish e'tiqodning ajralmas qismi sifatida ko'rilgan.
Alloh taolo Qur’oni karimda marhamat qiladi:
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ
"Albatta, osmonlar va yerning yaralishida hamda kecha va kunduzning almashinishida aql egalari uchun alomatlar (dalillar) bordir." (Oli Imron surasi, 190-oyat)
Ahli sunna mufassirlari ushbu oyatni koinot va undagi fizikaviy, astronomik qonuniyatlarni o'rganish (fizika, astronomiya) to'g'ridan-to'g'ri ilohiy ma'rifatga olib boruvchi yo'l ekanligiga dalil qiladilar.
Rasululloh sallallohu alayhi vasallam ilmning qadri va unga intilish farzligi haqida shunday deganlar:
طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ
"Ilm izlash har bir musulmon uchun farzdir." (Imom Ibn Majah rivoyati)
Klassik fuqaholar va muhaddislar ushbu hadisdagi "ilm" tushunchasiga nafaqat shariat ilmlarini, balki jamiyat ehtiyoji uchun zarur bo'lgan tibbiyot, matematika, muhandislik kabi ilmlarni ham kiritganlar (farzi kifoya sifatida).
II. Diniy Majburiyatlar va Amaliy Ilmlar Uyg'unligi (Fiqhiy va Ilmiy Integratsiya)
Oltin davr olimlarining aksariyati bir vaqtning o'zida ham shariat ulamolari, ham aniq ilmlar bo'yicha mutaxassis bo'lishgan. Shariat ahkomlarini amalda qo'llash ehtiyoji tabiiy va aniq ilmlarning rivojlanishiga bevosita turtki bergan.
Alloh taolo Qur’oni karimda buyuradi:
فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ
"Bas, bilgin: Albatta, Allohdan o'zga iloh yo'qdir..." (Muhammad surasi, 19-oyat)
Imom al-Buxoriy ushbu oyatga suyanib, "Ilm — so'z va amaldan muqaddamdir" degan qoidani ilgari surgan. E'tiqod va ibodatni to'g'ri ado etish uchun ham ilm shartdir.
Shar’iy amallarni bajarishdagi aniqlik haqida Rasululloh sallallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْإِحْسَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ
"Albatta, Alloh har bir narsada ihsonni (mukammallikni va aniqlikni) yozyapti (farz qildi)." (Imom Muslim rivoyati)
Usuliy mas'uliyat va ihson darajasiga erishish ehtiyoji quyidagi amaliy yutuqlarga sabab bo'ldi:
* Astronomiya va Matematika: Namoz vaqtlarini aniqlash, qibla yo'nalishini belgilash va kalendarni hisoblash trigonometriyaning rivojlanishiga olib keldi. Al-Xorazmiyning "Al-Jabr va al-Muqobala" asari meros hisob-kitoblarini (Faroiz) osonlashtirish ehtiyojidan kelib chiqqan.
* Tibbiyot: Jamiyat salomatligini saqlash shariat maqsadlaridan biri (Hifz an-nafs) hisoblangan. Ibn Sino va Ar-Roziy kabi olimlar ushbu qoidaga amal qilib, tibbiyot sohasida inqilobiy kashfiyotlar qilishgan.
III. Zamonaviy Ta'lim va Madrasa Talabalari Uchun Saboqlar (Xolislik va Ilmiy Omonat)
Oltin davr tajribasi shuni ko'rsatadiki, ilm-fan va din integratsiyasi jamiyatning har taraflama yuksalishini ta'minlaydi. Bugungi tolibi ilmlar va akademiklar uchun bu tajriba muhim o'rnakdir.

Alloh taolo biladigan va bilmaydiganlar teng emasligini ta'kidlab marhamat qiladi:
قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ
"Ayting: "Biladiganlar bilan bilmaydiganlar teng bo'lurmi?" Albatta, faqat aql egalarigina eslatma olurlar." (Zumar surasi, 9-oyat)
Rasululloh sallallohu alayhi vasallam ilmni hikmat va omonat deb bilish haqida shunday deganlar:
الْكَلِمَةُ الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَحَيْثُ وَجَدَهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا
"Hikmatli kalom mo'minning yo'qotgan narsasidir, qayerda topsa, u unga eng haqlidir." (Imom at-Tirmiziy rivoyati)
Oltin davr olimlari ushbu ko'rsatmaga binoan qadimgi grek, fors va hind sivilizatsiyasi ilmlarini o'rganib, ularni islomiy dunyoqarash va ilmiy tahlil chizig'idan o'tkazib, boyitganlar. Bugungi madrasa talabasi ham diniy ilmlar bilan birga zamonaviy fanlar, tillar hamda raqamli texnologiyalarni puxta egallashi lozim.

Ergashev Abrorbek

ta'lim muassasasi talabasi