Nikoh — insoniyat fitratiga mos ilohiy qonuniyat

Nikoh Islom dinida oddiy ijtimoiy shartnoma emas, balki inson zotining davomiyligini ta'minlovchi, jamiyat negizini mustahkamlovchi va Alloh taologa bo'lgan ibodatning bir ko'rinishi sifatida talqin qilinadigan muqaddas hodisadir. Islom shariati nikohni nafaqat jismoniy ehtiyojni qondirish vositasi, balki ruhiy osoyishtalik, mehr-oqibat va ijtimoiy mas'uliyatning manbai deb hisoblaydi. Ushbu maqolada nikohning lug'aviy va istilohiy ma'nosi, Qur'oni karim hamda hadisi shariflardagi asoslari, shuningdek uning hikmat va maqsadlari akademik nuqtai nazardan tahlil qilinadi.

Nikohning lug'aviy va istilohiy ma'nosi

Arab tilida "نِكَاح" (nikoh) so'zi lug'aviy jihatdan "birlashish", "qo'shilish" ma'nolarini anglatadi. Fiqhiy istilohda esa nikoh — er va xotin o'rtasida shar'iy jihatdan halol bo'lgan, o'zaro huquq va majburiyatlarni belgilovchi aqd (shartnoma) sifatida ta'riflanadi. Bu aqd orqali ikki begona inson bir-biriga halol bo'ladi va yangi oila — jamiyatning eng kichik, ammo eng muhim bo'g'ini — vujudga keladi.

Qur'oni karimda nikoh

Qur'oni karimda nikoh masalasiga alohida e'tibor qaratilgan bo'lib, u insoniyatning tabiiy ehtiyoji va Allohning buyuk nishonalaridan biri sifatida zikr etiladi. Rum surasining 21-oyatida Alloh taolo shunday marhamat qiladi:

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Mazmuni: "Uning oyat-belgilaridan biri shuki, U sizlar uchun o'zlaringizdan turmush o'rtoqlar yaratdi — ularning oldilarida orom topishingiz uchun. Va U sizlar o'rtangizda mehr-muhabbat hamda rahm-shafqat qo'ydi. Albatta bunda tafakkur qiluvchi qavm uchun oyatlar (ibratlar) bordir."

Ushbu oyatda nikohning uch asosiy hikmati aniq ko'rsatilgan: sukunat (ruhiy osoyishtalik), mavaddat (mehr-muhabbat) va rahmat (shafqat). Shuningdek, Nur surasining 32-oyatida jamiyat a'zolarini nikohlashga chaqirish bilan bog'liq ilohiy amr keltiriladi:

وَأَنكِحُوا الْأَيَامَىٰ مِنكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ  إِن يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ  وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Mazmuni: "Va sizlardan bo'lgan bo'ydoq (turmush qurmagan)larni hamda qullaringiz va cho'rilaringizdan solih bo'lganlarini uylantiring (turmushga bering). Agar ular faqir bo'lsalar, Alloh ularni O'z fazlidan boy qiladi. Alloh (fazli) keng va bilguvchidir."

Bu oyat nikohni kechiktirishga sabab bo'ladigan moddiy tashvishlarni bartaraf etib, Allohga tavakkul qilish g'oyasini ilgari suradi.

Hadisi shariflarda nikoh

Payg'ambarimiz Muhammad (sollallohu alayhi va sallam) o'z hadislarida nikohning sunnat ekanligini va undan yuz o'girishning to'g'ri emasligini ta'kidlaganlar. Ibn Moja rivoyat qilgan hadisda quyidagicha kelgan:

النِّكَاحُ مِنْ سُنَّتِي، فَمَنْ لَمْ يَعْمَلْ بِسُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي

Mazmuni: "Nikoh mening sunnatimdandir. Kim mening sunnatimga amal qilmasa, u mendan emasdir."

Shuningdek, Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan mashhur hadisda Rasululloh yoshlarga qarata shunday deganlar:

يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمُ الْبَاءَةَ فَلْيَتَزَوَّجْ فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ

Mazmuni: "Ey yoshlar jamoasi! Sizlardan kim (nikoh mas'uliyatini) ko'tarishga qodir bo'lsa, uylansin. Chunki bu ko'zni (harom narsalardan) to'sishga va nomusni saqlashga ko'proq yordam beradi."

Bu hadislar nikohning shaxsni gunohlardan asrovchi ma'naviy-axloqiy vosita ekanligini ko'rsatadi.

Nikohning ijtimoiy va ma'naviy hikmatlari

Islom olimlari nikohning hikmatlarini bir necha jihatdan tahlil qilishgan:

1. Naslning davomiyligi — nikoh orqali insoniyat nasli davom etadi va sog'lom avlod tarbiyalanadi.

2. Ruhiy va jismoniy poklik — nikoh halol yo'l bilan tabiiy ehtiyojni qondirib, gunohlardan asraydi.

3. Ijtimoiy barqarorlik — oila jamiyatning asosiy bo'g'ini bo'lib, mustahkam oilalar mustahkam jamiyat yaratadi.

4. Mehr-oqibat va hamkorlik — er-xotin o'rtasidagi mehr-muhabbat inson ruhiyatiga osoyishtalik baxsh etadi.

5. Iqtisodiy hamkorlik va mas'uliyat — nikoh orqali oila a'zolari bir-birlariga nisbatan mas'uliyat va vazifalarni bo'lishadilar.

Xulosa

Yuqorida keltirilgan oyat va hadislardan ko'rinib turibdiki, Islom dinida nikoh shunchaki ijtimoiy urf-odat emas, balki Qur'on va Sunnatda mustahkam asoslarga ega bo'lgan ilohiy qonuniyatdir. U inson fitratiga mos, ruhiy osoyishtalik, naslning davomiyligi va jamiyat barqarorligini ta'minlovchi muhim omildir. Shu sababli har bir musulmon nikohga Alloh taolo belgilagan maqsad va hikmatlar nuqtai nazaridan yondashishi, uni faqat moddiy yoki hissiy ehtiyoj sifatida emas, balki ibodat va mas'uliyat sifatida qabul qilishi lozim. Zamonaviy jamiyatda oilaviy qadriyatlarning zaiflashib borayotgan bir davrda, nikohning ushbu ilohiy hikmatlarini chuqur anglash va ularga amal qilish har qachongidan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.

Ergashev Abrorbek

ta'lim muassasasi talabasi