QUR’ON VA PSIXOLOGIYA: INSON QALBI, RUHIY XOTIRJAMLIK VA ZIKRNING TA’SIRI

Kirish

Inson tashqaridan xotirjam ko‘rinishi mumkin, ammo uning ichida nimalar kechayotganini ko‘pincha hech kim bilmaydi. Ba’zan hamma narsa joyida bo‘lsa ham, qalbda tinchlik bo‘lmaydi. Ba’zan esa og‘ir sinovlar ichida ham inson o‘zini xotirjam tutadi.

Psixologiya insonning bunday holatlarini o‘rganadi. Qur’on esa masalaga yanada chuqurroq qarab, insonning ruhiy holatini uning Alloh bilan munosabati bilan bog‘laydi.

Shu jihatdan Qur’on va psixologiya o‘rtasida qiziqarli o‘xshashliklar mavjud. Farqi shundaki, psixologiya inson ruhiyatini ilmiy kuzatish orqali o‘rgansa, Qur’on inson qalbining yaratuvchisi bilan munosabatini ham asosiy masala sifatida ko‘rsatadi.

Qur’on va inson qalbi

Qur’onda qalb, nafs, sabr, shukr, qo‘rquv, umid va tavakkul kabi tushunchalar ko‘p uchraydi. Bular insonning ichki hayotini tushunishda muhim o‘rin tutadi.

Alloh taolo marhamat qiladi:

أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ

“Ogoh bo‘lingizkim, qalblar faqat Allohning zikri bilan orom topur.”
(Ra’d, 13:28).

Bu oyatda xotirjamlikning muhim manbasi sifatida Allohning zikri ko‘rsatilgan. Insonning tashqi sharoiti yaxshi bo‘lishi uning qalbi ham tinch degani emas.

Ibn Kasir ushbu oyatni sharhlab, mo‘min qalbi Allohni eslash bilan taskin topishini bayon qiladi.

Demak, Qur’on inson xotirjamligini faqat tashqi sharoit bilan emas, uning ichki tayanchi bilan ham bog‘laydi.

Zikrning qalbga ta’siri

Islomda zikr oddiygina so‘zlarni takrorlash emas. U Allohni eslash, Unga suyanish va qalbni U Zot bilan bog‘lashdir.

Payg‘ambarimiz ﷺ:

مَثَلُ الَّذِي يَذْكُرُ رَبَّهُ وَالَّذِي لَا يَذْكُرُ، مَثَلُ الْحَيِّ وَالْمَيِّتِ

“Robbini zikr qiluvchi bilan zikr qilmaydiganning misoli tirik bilan o‘likning misoliga o‘xshaydi”, deganlar. (Buxoriy).

Bu tashbeh juda chuqur ma’noga ega. Hadisda zikr inson qalbining hayoti bilan bog‘lanmoqda.

Sahih Muslimdagi boshqa hadisda Allohni zikr qilayotgan kishilarni farishtalar o‘rab olishi, ularga rahmat va sakinat tushishi bayon qilingan.

Shunday ekan, islomiy manbalarda zikr qalbni tinchlantiruvchi va insonni Robbiga yaqinlashtiruvchi ibodat sifatida ko‘rsatiladi.

Qur’on — qalblar uchun shifo

Alloh taolo marhamat qiladi:

وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ

“Biz Qur’ondan mo‘minlar uchun shifo va rahmat bo‘ladigan narsani nozil qilamiz.”
(Isro, 17:82).

Qur’onning o‘zida u “shifo va rahmat” sifatida ta’riflangan.

At-Tabariy bu oyatni sharhlab, Qur’on mo‘minlar uchun jaholat va zalolatdan shifo ekanini bayon qiladi. Demak, Qur’onning shifosi faqat jismoniy kasallik bilan chegaralanmaydi. U insonning qalbi va ma’naviy hayotiga ham taalluqlidir.

Bu jihat Qur’onning inson tarbiyasidagi o‘rnini ko‘rsatadi: u faqat ma’lumot bermaydi, balki insonning fikri, qalbi va xulqiga ta’sir qiladi.

Qur’onning mo‘jizakorligi

Qur’onning mo‘jizakorligini faqat zamonaviy ilmiy kashfiyotlar bilan bog‘lash to‘g‘ri emas.

Qur’on insonning eng chuqur savollariga murojaat qiladi: Inson kim? Nima uchun yashaydi? Sinovlarning ma’nosi nima? Qanday qilib qalb xotirjamlikka erishadi?

Qur’on bu savollarga faqat nazariy javob bermaydi. U insonni sabrga, shukrga, tavakkulga, tavbaga va Allohga suyanishga o‘rgatadi.

Masalan, qo‘rquvga qarshi faqat “qo‘rqma” demaydi. Balki tavakkulni o‘rgatadi. Qayg‘uga faqat chalg‘itish orqali javob bermaydi. Sabr va umidni tarbiyalaydi.

Shu sababli Qur’onning inson qalbiga murojaati o‘ziga xosdir

Xavotir va tavakkul

Insonni qiynaydigan eng kuchli holatlardan biri — kelajak haqidagi xavotir. “Nima bo‘ladi?”, “Bu muammo qachon tugaydi?” kabi savollar odamni ruhiy jihatdan charchatishi mumkin.

Qur’on bunday vaziyatda insonni Allohga bog‘laydi. Tavakkul esa hech narsa qilmay kutish emas. Inson sabablarni qiladi, keyin natijani Allohga topshiradi.

Bu qarash insonning hamma narsani nazorat qilishga bo‘lgan ehtiyojini yengillashtiradi. Chunki hayotda inson nazorat qila olmaydigan narsalar ko‘p.

Qur’on esa bunday holatda insonga sabr, duo va tavakkul kabi ichki tayanchlarni beradi.

Qur’on va psixologiyaning chegarasi

Qur’onni zamonaviy psixologiya bilan aynan bir xil narsa deb bo‘lmaydi. Psixologiya tajriba, kuzatuv va ilmiy tadqiqotlar orqali inson ruhiyatini o‘rganadi. Qur’on esa vahiy bo‘lib, uning asosiy maqsadi insonni hidoyat qilishdir.

Shuning uchun “Qur’on psixologiyaning barcha nazariyalarini oldindan aytgan” deyish ilmiy jihatdan to‘g‘ri bo‘lmaydi.

Ammo insonning ruhiy holati, qalb, xavotir, umid, sabr va xotirjamlik kabi masalalarda Qur’on juda chuqur qarashlarni beradi. Zamonaviy psixologiya ayrim jarayonlarni o‘rgansa, Qur’on bu jarayonlarni ma’naviy va axloqiy jihatdan ham tushuntiradi.

Xulosa

Bugungi inson ko‘p narsaga ega bo‘lishi mumkin, lekin qalb xotirjamligini sotib ololmaydi. Texnologiya rivojlanishi insonning ichki savollarini yo‘q qilmadi.

Qur’on esa inson qalbiga murojaat qilib, uni Alloh bilan bog‘laydi. Zikr, sabr, shukr, duo va tavakkul orqali insonning ichki dunyosini tarbiyalaydi.

أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ

“Ogoh bo‘lingizkim, qalblar faqat Allohning zikri bilan orom topur.”

Bu oyat Qur’onning inson qalbiga bo‘lgan munosabatini qisqa, ammo juda chuqur ifodalaydi.

Qur’onning mo‘jizakorligi shundaki, u asrlar o‘tsa ham insonning qo‘rquvi, qayg‘usi, umidi va xotirjamlikka bo‘lgan ehtiyojiga murojaat qilishda davom etmoqda. Uni faqat o‘qish emas, balki ma’nosini anglab, hayotga tatbiq qilish insonning qalbida katta o‘zgarishlar yasashi mumkin.

Foydalanilgan manbalar

1. Qur’oni Karim — Ra’d, 28-oyat.
2. Qur’oni Karim — Isro, 82-oyat.
3. Ibn Kasir. Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm.
4. At-Tabariy. Jāmiʿ al-Bayān ʿan Taʾwīl Āy al-Qurʾān.
5. Sahih al-Buxoriy, 6407-hadis.
6. Sahih Muslim, 2675, 2700-hadislar.

Abdulhay Xoshimov 
ta'lim muassasasi talabasi