Hanafiy mazhabidagi moʻtabar fiqhiy manbalar
Islom huquqshunosligi (fiqh) tarixida Hanafiy mazhabi oʻzining puxta usuli, keng qamrovli ijtihodiy doirasi va boy yozma merosi bilan alohida ajralib turadi. Asrlar davomida ulamolarimiz shariat ahkomlarini xalqqa yetkazish, fatvo berish va qozilik ishlarini yuritishda muayyan fiqhiy manbalarga tayanib kelishgan. Hanafiy mazhabida tabaqalarga boʻlingan eng mashhur va moʻtabar adabiyotlar hamda ularning oʻziga xos xususiyatlari haqida soʻz yuritamiz.
1. Zohirur-rivoya (Zohiruz-zohir) asarlari
Hanafiy mazhabining asosi va birinchi manbasi Imom A’zam Abu Hanifa (rh.a.) hamda u kishining shogirdlari — Imom Abu Yusuf va Imom Muhammad ash-Shayboniylardan rivoyat qilingan qarorlardir. Bu qarorlar Imom Muhammad ash-Shayboniy (rh.a.) tomonidan tartibga solingan va «Zohirur-rivoya» deb ataluvchi oltita asosiy kitobda jamlangan:
Al-Mabsut (al-Asl): Mazhabning eng keng qamrovli va asosiy poydevor asari.
Al-Jami’ us-sagʻir: Ishonchli roviylar orqali va qisqa, loqayd qoldirmaydigan shaklda yozilgan.
Al-Jami’ ul-kabir: Fiqhiy masalalarni chuqur tahlil qiluvchi va qiyoslashlarga boy manba.
As-Siyar us-sagʻir: Xalqaro huquq va urush-tinchlik ahkomlariga bagʻishlangan qisqacha risola.
As-Siyar ul-kabir: Davlatlararo munosabatlar va islom huquqining ushbu sohasidagi eng mukammal asar.
Ziyodat: «Jami’ ul-kabir»ga ilova va toʻldirish sifatida yozilgan.
Eslatma: Ushbu olti kitob Hanafiy fiqhining eng birinchi bosqichdagi, ishonchliligi shubhasiz boʻlgan bosh manbalaridir. Imom al-Hakim ash-Shahid ushbu olti kitobni jamlab, «Al-Kafi» deb nomlangan moʻtabar asarni tuzgan.
2. Mutun (Asosiy matnlar) — Fatvo berishda tayanch adabiyotlar
Keyingi asrlarda tolibi ilmlar yodlashi va fatvoda foydalanishi uchun «Zohirur-rivoya» masalalari qisqartirilib, «Mutun» (matnlar) shakliga keltirildi. Hanafiy mazhabida «Mutunul-arba’a» (Tört asosiy matn) alohida e’tirof etiladi:
«Bidayatul-mubtadiy» (Burhoniddin al-Margʻinoniy) — «Al-Qaduri» va «Al-Jami’ us-sagʻir»ni jamlagan asar.
«Al-Mukhtasar» (Imom al-Qaduri) — Hanafiy fiqhining alifbosi hisoblangan, ixcham va nihoyatda pishiq matn.
«Al-Mukhtar lil-fatva» (Abu Al-Fazl al-Mavsiliy) — Mazhabdagi rojeh (quvvatli) qarorlarni oʻzida jamlagan.
«Kanz ud-daqoiq» (Abu al-Barakot an-Nasafiy) — Oʻta loqa va serma’no tili bilan ajralib turadigan, keng tarqalgan matn.
«Viqoyatur-rivoya» (Mahmud ibn Sadrush-shari’a) — Mavoraunnahr fukaholari orasida nihoyatda mashhur boʻlgan matn.
3. Shuruh va Havoshiy (Sharh va hoshiyalar)
Matnlardagi iboralarni sharhlash va ularning dalillarini bayon qilish maqsadida koʻplab buyuk sharhlar yozilgan. Ularning eng mashhurlari:
Al-Hidoiya Burhoniddin al-MargʻinoniyMazhabning shoh asari. Mantiqiy dalillar va fiqhiy chuqurlikda tengsiz.
Badai’ us-sanai’Alovuddin al-Kosaniy Fiqhiy boblarni ajoyib va tartibli sistemaga solib chiqqan asar.
Al-Mabsut Shamsul-aimma as-SarahsiyImom al-Hakimning «Al-Kafi»siga yozilgan 30 jildlik buyuk sharh.
Raddul-muhtar (Hoshiyayi Ibn Obidin)Ibn Obidin al-ShomiyMazhabning soʻnggi tahriri va fatvoda eng moʻtabar hisoblangan manba.
Tabyinul-haqoiq Faxriddin az-Zayla’iy«Kanz ud-daqoiq»ning mukammal dalillar bilan yoritilgan sharhi.
4. Fatvo toʻplamlari (Al-Fatawa)
Amaliyotda uchraydigan hayotiy masalalar va ularning yechimlarini oʻz ichiga olgan fatvo adabiyotlari ham mazhabda muhim oʻrin tutadi:
Fatawoi Qozixon (Fakhriddin Qozixon) — Qozi va muftiylar uchun eng birinchi murojaat qilinadigan fatvo manbalaridan biri.
Al-Fatawo al-Hindiyya (Al-Alamgiriyya) — Hindiston podshohi Avrangzeb koʻrsatmasi bilan bir guruh yetuk ulamolar tomonidan tuzilgan ulkan va tartibli fatvo ensiklopediyasi.
Fatawoi Bazzaziyya — Amaliy masalalarni tahlil qilishda keng qoʻllaniladigan toʻplam.
Xulosa
Hanafiy mazhabining fiqhiy adabiyotlar tizimi boy va mustahkam ilmiy poydevorga ega. Asrlardan beri Imom Muhammadning «Zohirur-rivoya» asarlaridan tortib, Burhoniddin al-Margʻinoniyning «Hidoiya»si va Ibn Obidinning «Raddul-muhtar»igacha boʻlgan adabiyotlar islom huquqini tartibga solib kelmoqda. Islom instituti talabasi sifatida ushbu manbalarning tabaqalanishi, ularning matn va sharhlaridagi uslublarni chuqur oʻrganish fiqhiy malakamizni oshirishda va zamonaviy masalalarga shar’iy yechim topishda eng asosiy omil boʻlib xizmat qiladi.
Ismoilov Sharifjon
ta'lim muassasasi talabasi
