Nikohning fiqhiy mohiyati

Islom sivilizatsiyasi va huquqshunosligida (fiqh) oila jamiyatning eng kichik va shu bilan birga eng muhim poydevori hisoblanadi. Jamiyatning maʼnaviy va axloqiy salomatligi, avlodlar davomiyligi hamda ijtimoiy barqarorlik bevosita oila institutining mustahkamligiga bogʻliq. Islom shariatida oila qurish shunchaki ikki insonning oʻzaro kelishuvi yoki maishiy birlashuvi emas, balki Alloh taolo oldida tuziladigan muqaddas va masʼuliyatli ahd (Mithaqun Ghalizun – 'mustahkam ahd-paymon') hisoblanadi.

Lugʻaviy maʼnosi: Nikoh soʻzi arab tilidan olingan boʻlib, lugʻatda 'birlashish', 'qoʻshilish', 'aralashish' va 'juftlashish' maʼnolarini anglatadi.

Istilohiy (fiqhiy) maʼnosi: Fiqh ulamolari istilohida nikoh — er va xotin oʻrtasida halollikni va oʻzaro huquq hamda majburiyatlarni keltirib chiqaradigan, shariatda belgilangan rukun va shartlarga muvofiq tuziladigan xos huquqiy bitim (aqd)dir. Nikoh orqali ikki jins vakili oʻrtasidagi munosabat shariat doirasida halol va eʼtirof etilgan maqomga ega boʻladi.

2. Nikohning Fiqhiy Hukmlari va Darajalari

Islom fiqhida insonlarning jismoniy, moliyaviy, ruhiy va ahloqiy holatlari har xil boʻlgani sababli, nikohning hukmi hamma uchun bir xil emas. Fiqh ulamolari shaxsning holatiga qarab nikohning hukmini besh turga boʻladilar:

1. Farz / Vajib: Kishida jismoniy ehtiyoj yuqori boʻlib, uylanmasa zino kabi ogʻir gunohga yoʻliqishi aniq boʻlsa va shu bilan birga ayoliga mahr hamda nafaqa berishga moliyaviy kuchi yetsa, uylanish u uchun farz (baʼzi mazhablarda vajib) hisoblanadi.

2. Sunnati muakkada: Oʻrtacha moʻtadil holatdagi kishi uchun. Yaʼni, kishida moliyaviy va jismoniy imkoniyat mavjud, oʻzini gunohdan saqlay oladi va ayoliga zulm qilish xavfi yoʻq. Bu koʻpchilik insonlarga tegishli asosiy hukmdir.

3. Harom: Agar kishi uylangudek boʻlsa, ayoliga zulm qilishini, uning shar’iy huquqlarini (nafaqa, turar joy, yaxshi muomala) poymol etishini yoki unga jismoniy/ruhiy ozor berishini aniq bilsa, uylanish u uchun haromdir.

4. Makruh: Kishi ayolining huquqlarini toʻliq ado eta olmasligidan yoki unga moliyaviy/maʼnaviy zarar yetkazib qoʻyishidan xavfsisa, lekin bu aniq darajada boʻlmasa, nikoh makruh hisoblanadi.

5. Muboh: Kishi uylanishga nisbatan kuchli shijoatga ham, unga toʻsqinlik qiladigan jiddiy omillarga ham ega boʻlmasa, uylanish va uylanmaslik uning oʻz ixtiyorida boʻladi.

3. Nikohning Rukunlari va Sahihlik Shartlari

Nikoh bitimi shariatda mutabar va haqiqiy (sahih) boʻlishi uchun fukaholar (fiqh olimlari) bir qancha rukun va shartlarni belgilaganlar. Ushbu unsursiz nikoh botil (haqiqiy emas) yoki fasod boʻladi.

A. Nikohning Rukunlari (Asosiy Ustunlari)

1. Ijob va Qabul (Taklif va Rozilik):  Fiqhiy mazhablarning koʻpchiligida ijob va qabul nikohning eng asosiy rukni hisoblanadi. Ijob — birinchi tarafning (qiz, uning valisi yoki vaqili) nikoh taklifini izhor qilishi. Qabul — ikkinchi tarafning (kuyov yoki uning vaqili) ushbu taklifga rozi ekanligini bildirishidir. Ijob va qabul bir majlisda, aniq va bir maʼnoni anglatuvchi lafzlarda sodir boʻlishi shart.

2. Nikohlanuvchi taraflar:  Nikohlanuvchi shaxslar shar’an bir-biriga nikohlanishi halol boʻlgan (mahram boʻlmagan) hamda aqliy va huquqiy layoqatga ega shaxslar boʻlishi shart.

B. Nikohning Sahihlik va Amal Qilish Shartlari

• Guvohlik sharti: Islom fiqhida yashirin nikoh qoralanadi. Nikoh haqiqiy boʻlishi uchun kamida 2 ta aqli raso, balogʻatga yetgan musulmon erkak yoki 1 ta erkak va 2 ta ayol guvoh boʻlishi shart. Guvohlar ijob va qabulni bir vaqtda eshitishlari shart.

• Vali (Vasiy) masalasi: Jumhur (koʻpchilik) ulamolar (Shofeʼiy, Molikiy, Hanbaliy) fikricha, ayol kishining valisi (otasi, bobosi yoki yaqin erkak qarindoshi) roziligi va ishtiroki nikohning shartidir. Hanafiy mazhabida esa balogʻatga yetgan, aqli raso ayol oʻziga teng (kufv) kishiga oʻz roziligi bilan valisiz ham nikohlanishi mumkin, biroq valining roziligi va ishtiroki odob va hurmat yuzasidan tavsiya etiladi.

• Tenglik (Kafaat) tushunchasi: Kafaat — er va xotinning ijtimoiy, dindorlik, axloqiy va moliyaviy jihatdan bir-biriga munosib va teng boʻlishidir. Bu oilaviy totuvlik va tushunmovchiliklarning oldini olish uchun muhim hisoblanadi.

Anvarov Muhammadbobur

ta'lim muassasasi 3-kurs talabasi